۱۲ مهر ۱۳۹۴

منافع ژئوپولی‌تیک تحت پوشش مذهب عمل می‌کند


مصاحبه‌ای با ژرژ- جورج قرم تاریخ‌شناس و اقتصاددان و حقوق‌دان  و جامعه‌شناس و وزیر سابق اقتصاد لبنان و استاد دانشگاه.
ترجمه سرسری نیشابور

- شما با قرائتی غیرمذهبی از دعوا، با نظریه برخورد تمدن‌ها مخالفت می‌کنید؟
ژرژ قرم: بازگشتی به پولی‌تولوژی کلاسیک است. بررسی وضعیت جنگ است با تحلیلی که در آن چندین عنصر دخالت دارند و نه تنها یک عنصر و آن هم مذهب، قوم و این‌ها.
تز برخورد تمدن‌ها از نظر من همان تقسیم جهان میان قوم سامی و آریایی‌ست که باعث یهودی‌ستیزی وحشت‌ناک و به قتل‌عام جماعت یهودی اروپا منجرشد. این تز منحرف باعث می‌شود که به دلایل دعوا فکر نکنیم. آن‌ها که این تز برخورد تمدن‌ها جلوی دیدشان را گرفته می‌توانند آن‌وقت از جنگ و حمله به عراق و افغانستان و دخالت در لیبی و سوریه و همین چند وقت پیش، یمن حمایت کنند.

- بحث دعوای شیعه و سنی در خاورمیانه پیش کشیده می‌شود. مذهب ناقل این دعوا نیست؟
ژرژ قرم: سیاست شاه ایران با نظام کنونی فرقی نداشت. اما کسی از اختلاف شیعه و سنی حرف نمی‌زد، منافع ژئوپولی‌تیک تحت پوشش مذهب عمل می‌کند. تحقیقی در نیویورکر منتشر شده که نشان می‌دهد ایالات متحده بعد از شکست حمله به عراق، تصمیم گرفت با خلق مضمون مثلث ایران، سوریه، حزب‌الله- معادل محور شرارت، آشوب سنی شیعه راه بیاندازد.
این‌ها خیلی از پیچیدگی واقعیت دور است. منافع ترک‌ها و قطری‌ها و سعودی‌ها و اسراییلی‌ها را دخالت نمی‌دهد. سیاست غرب در سطح داخلی خط سنی- شیعه را دنبال می‌کند و در سطح وسیع‌تر، بینش جهان اسلام ضد جهان غرب. این نگرشی فانتزیستی‌ست: همه دولت‌های کشورهای مسلمان در مدارقدرت‌های غربی قرار دارند غیر از ایران که می‌خواهد روابط‌‌اش را با امریکا عادی کند.

- چرا مسئله مذهبی، فرهنگ و تمدن این‌همه برای توجیه دعوا طرح می‌شود؟
ژرژ قرم: خاورمیانه مهم‌ترین چهارراه ژئوپولی‌تیک جهان است. مهم‌ترین ذخیره انرژی در خاورمیانه است. هم‌چنین زادگاه ادیان توحیدی‌ست. استفاده از نمادهای مذهبی برای پوشش موارد درگیری غیرمذهبی و سیاسی خالص و نظامی، اقتصادی و امیال دیگر قدرت‌های تسلط‌طلب آسان است. ایرانی‌ها و ترک‌ها ساختار امپراطوری چند صد ساله را به ارث بردند و عرب‌ها را دو استعمار فرانسه و انگلیس بالکانیزه کردند.
در زمان ناسیونالیسم اعراب و ناصر، منطقه صحنه فضاهایی انقلابی بود که منافع غربی‌ها را در خطر قرار می‌داد. از سازمان اخوان‌المسلمین ابزاری برای مخالفت با پاناعربیسم ضد امپریالیسم و جهان سومی که با بلوک شرقی مراوده داشت ساختند. از آن بالاتر در زمان جنگ سرد سیاست رسمی امریکا مذهب را اسباب دسیسه کرد.
برژینسکی مشاور جیمی کارتر تصمیم گرفت سازمان‌دهی مذهبی ضد شوروی راه بیاندازد. جنگ افغانستان در سال ۱۹۷۹ را امریکا با تکیه بر عربستان سعودی و با سرمایه‌گذاری مالی راه انداخت. هزاران عرب را تعلیم داد که بروند و در افغانستان بجنگند. القاعده آن‌جا زاده شد. آن‌ها بعدا به بوسنی رفتند و بعد به چچن  و فیلیپین و حالا تا چین هم رسیده‌اند.اسباب‌چینی‌شان داعش را به‌وجود آورد.

- شما از توسل به مذهب حرف می‌زنید تا بازگشت مذهب؟
ژرژ قرم: در طول تاریخ هیچ‌وقت مذهب ترک نشد. از بازگشت مذهب گفتن نوعی خود‌مرکز‌بینی اروپایی به حد اعلا رسیده است. بله، اروپای کوچک مسیحیت‌زدایی شد. اما باقی دنیا رابطه پر اهمیت‌اش را با مذهب حفظ کرد. خود ایالات متحده امریکا به دست مستعمره‌های پوریتن‌- تطهیری‌های بریتانیایی بنا شد. فیلسوف آلمانی لئواستروس  از خود می‌پرسید: آیا بهتر نیست دوباره به قانون‌گذاری مذهبی بازگردیم؟ بعد از بدبختی‌هایی که بانی‌اش را لائیسیته و انقلاب فرانسه می‌دانست، از نظر او دو جنگ جهانی  را آن‌ها برانگیخته بودند.
محکوم کردن انقلاب فرانسه و فلسفه عصر روشنایی و تمام بدبختی‌ها را به گردن او گذاشتن تزی کاملا اغراق‌آمیز است. برای من صورت اولیه جنگ مرگ‌بار و گولاگ و نازیسم در جنگ ادیان نهفته است.

- تنگ‌نظری جزم‌ها آیا امروز علت بحران مذهبی‌ست؟
ژرژ قرم: نباید در دام جریان تروریستی کنونی افتاد. آن‌ها مدعی سه فقه سیاسی مسلمان هستند: ابن تیمیه ۱۲۶۳-۱۳۲۸که به دست سلطان در حصر شد، محکوم به افراطی‌گری مذهبی، ابوالاعلی مودودی ۱۹۰۳- ۱۹۷۹ که باعث جدایی خونین مسلمانان هندی شد، با خلق کشور پاک‌ها، پاکستان. سید قطب ۱۹۰۶- ۱۹۶۶ که تمام نظام‌های سیاسی عرب را کافر می‌دانست چون از  اصل ولایت مطلقه خدا  بر انسان‌ها پیروی نمی‌کردند. اما فقه مسلمان که عمری بیش از سیزده قرن دارد از این سه فراتر است و فقه «لیبرال» زیاد هست. فکر می‌کنم که امروز به خاطر دست‌کاری دین نوعی بحران ادیان توحیدی به وجود آمده است. در اسلام باور وهابیت از سوی اغلب فقهای مسلمان محکوم شده. در اصل این دکترین در قرن هجدهم از وصلت میان عبدالوهاب و فامیل سعود که جاه‌طلبی سیاسی خیلی بزرگی داشت صورت گرفت.  و وقتی در نیمه دوم قرن بیستم عربستان سعودی به قدرت نفتی و مالی مهمی تبدیل شد، وهابیت صادر شد.

- چگونه در این دعوا حافظه و گذشته ابزار مورد استفاده می‌شود؟
ژرژ قرم: مسلمان‌های وفادار به میانه‌داری به گوشه و حاشیه می‌روند. امروز رسانه‌ها و محقق‌ها دیگر جامعه‌شناسی جوامع عرب را دنبال نمی کنند، تنها به شبکه‌های اسلام‌گرا می‌پردازند. اسلام آن‌ها مجرد است. نوعی مگا- هویت که هیچ معنایی ندارد. اما این ایدئولوژی دعوای تمدن‌ها را پنهان می‌کند. این تنش در مورد یهودیت هم هست. بسیاری از شهروندان اروپایی و امریکایی یهودی موافق سیاست اسراییل نیستند. گروهایی یهودی حتی مشروعیت اسراییل را به رسمیت نمی‌شناسند. آن‌ها هم در رسانه‌ها و تحقیق‌های آکادمیک به حاشیه رانده شده‌اند. دست‌کاری حافظه و گذشته، عبور ملت‌های اروپایی از یونانی- رومی به یهودی- مسیحی‌ هم هست.  این کودتای فرهنگی خیلی معنی ندارد چون مسیحیت علیه یهودیت ساخته شد. این عملیات سعی در ترمیم تروماتیسم هولوکوست دارد.

- در حالی که قرن بیستم برای مدتی پیروزی بینشی لائیک در نظم بین‌المللی را به خود دید این بازگشت مذهب چیست؟
ژرژ قرم: تا ۱۹۷۰ زیست بین‌المللی لائیک بود. کشورهای نامتحد گفتمان‌شان  بر اساس ارتباط‌‌شان با دو قدرت بزرگ بود. مشغولیت‌ها، توسعه اقتصادی بود و اجتماعی و علم و تکنولوژی. همه چیز با پایان جنگ سرد عوض شد. گسترش مارکسیسم نزد گروه‌های جوان عرب در سال‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ خیلی قابل ملاحظه بود. آن قدر که محافل ارتش و سیاسی غربی را نگران کرد. با اسلامی‌کردن جوامع مسلمان، دکترین برژینسکی می‌خواست که مشغولیت‌ها اقتصادی و اجتماعی نباشد، فقهی باشد.

- چرا لایسیته در جامعه عرب و مسلمان شکست خورد؟
ژرژ قرم: من چنین قضاوتی ندارم. بخش‌های وسیعی لائیک وجود دارند.  در ترکیه و تونس. سوریه و عراق هم تا اندازه‌ای لائیک بودند. مثل مصر سال‌های ۱۹۴۰-۱۹۵۰. عقب‌نشینی مطلق روی نداده. خوش‌بختانه هنوز هزاران مسلمان عرب پیدا می‌شود که رفتاری مسلمان‌متظاهرانه نداشته باشد. اما شکست کامل صنعتی‌سازی همراه با ازدیاد جمعیت، فرد به دنبال شغل را به مسجد می‌کشاند. تمام او. ان. ژ.های اسلامی با پول‌های شاه‌نشین‌ها و امیرنشین‌های خلیج شکوفا شدند. آن‌ها کمک‌‌های اجتماعی را در مقابل شیوه زندگی مذهبی ارائه کردند.

- رسانه‌های روشن‌فکرانه غربی آیا نقشی در این اسلامی‌سازی بازی کردند؟
ژرژ قرم: پولی‌تولوگ‌های اسلامی مشروعیت اسلامی به کسانی مثل سید قطب و این تیمیه دادند، همین‌طور که به بن لادن و «حکومت اسلامی». اینکه پدیده انفجار ۱۱ سپتامبر و شارلی ابدو را با دین توضیح دهند تقویت بحران است. سازمان‌های تروریستی باید سازمان تروریستی ملاحظه شوند. اگر شما دانش آکادمیک را برای توضیح فقهی عمل آن‌ها به کار بگیرید، در میدان آن‌ها بازی کرده‌اید و مشروعیت‌شان را تقویت. آیا برای توضیح عملیات اکسیون دیرکت و باند بادر و گولاک به متون مارکسیستی مراجعه کردند؟ آیا برای جنگ‌های صلیبی و قتل عام سرخ‌پوستان به انجیل روی کردند؟

- فکر می‌کنید که می‌شود از این دور باطل خلاص شد؟
ژرژ قرم: من خیلی خوش‌بین نیستم. وقتی که رسانه‌های امریکایی و اروپایی داعش را حکومت اسلامی می‌نامند، تروریست تکثیر می‌شود. مبارزه با بن لادن که مدت‌ها متحد امریکا بود از او قهرمان بزرگی ساخت. دو کشور اشغال نظامی شد با این که عراق از نظر بن لادن مملکت کفر بود و می‌بایست نابود شود. با مصیبت سوریه این داستان ادامه دارد. تصمیم گرفته شد از اسد هیولا ساخته شود. در حالی که اعلام می‌دارند جبهه‌ا‌لنصره سازمان تروریستی‌است می‌گویند برای سوریه خوب است. در یمن حوثی‌ها را بمب‌باران می‌کنند چون آن‌هارا شاخه‌ای از شیعه معرفی می‌کنند که از سوی ایران حمایت می‌شود. چگونه این ماشین را متوقف کنیم؟ از سال ۲۰۰۱ غرب هیچ حسابی پس نداده است. وقت آن است که دمکرات‌ها بیدار شوند.

هیچ نظری موجود نیست: