۲ آبان ۱۳۹۳

اندرونی بیرونی


دوباره خوانی به مناسبت این روزها:

شماره نهم نسیم بیداری عکسی برصفحه اول جلدش انداخته است.
آقای بازرگان و آقای خمینی. آقای بازرگان کت و شلوار خوش‌دوخت و خوش‌طرحی بر تن دارد، کراواتی و شمیزی پاکیزه، راست ایستاده است، رو به میکروفون.. کنارش آقای خمینی، نه ترسناک، نه مهربان. مرتب، آراسته و خاصه دست‌هایش، انگشتانش را به ظرافتی، در هم کرده است. و همان شده است آرایشش. عکس نه سپید و سیاه است و نه رنگی. این اولین دولت است. بر روی جلد نوشته شده: از بازرگان تا احمدی‌نژاد.
نزد من این عکس، عکس بیرونی‌ست ، نه، اندرونی. عکس‌های زیادی از آقای خمینی دیده ایم، در درون. گاه با لباس راحت، خانگی، خودمانی، اندرونی. عکس‌هایی صمیمی هستند مسلما. اما اندرونی هستند. عکس‌هایی دیگر هم هست از ایشان، در سال‌های اولیه و با وجود عکس‌هایی در عموم و با عموم، به عکس‌های اندرونی می‌ماند.
نمی‌دانم چرا عکس‌های آقای احمدی‌نژاد، هر چه هم بیرونی باشد، باز هم اندرونی‌ست. در نیویورک هم که باشد، در سازمان ملل هم باشد باز اندرونی‌ست. شاید چون او خودش را می‌برد، نه جایگاهش را. عکس‌های دولتش هم . امروز پول نفت، بیشتر از آن روز خزانه دولت را پر می‌کند. اما چرا چنین است؟
قبل از انقلاب آقای شاه همیشه با ظاهری آراسته آشکار می‌شد. آن‌ها اندرونشان هم بیرونی بود. عکس‌های دزدیده از تعطیلاتشان هم بیرونی بود. خوب، آنها نقش شاه را بازی می‌کردند. نقش شاه، نقش برون را بازی کردن است. شاه بودن، پر کردن یک جایگاه است، یک نهاد. مثل رئیس جمهور بودن که پر کردن یک کرسی است، یک نهاد. یک نقش است. فرانسوا میتران همیشه در عکس‌های رسمی و نمایشی‌اش که در مثلا شهرداری‌ها یا کلانتری‌ها باید باشد، بر کرسی نشسته است، سارکوزی ایستاده است! شاید جرأت نشستن را ندارد! اصلا کنار سارکوزی صندلی دیده نمی‌شود.

انقلاب نقش‌ها را در هم می‌ریزد، به هم می‌زند. نقش بر آب می‌کند. مهره‌ی شاه نیست تنها، که به بیرون از صفحه پرت می‌کند. در انقلاب ما به درون می‌رویم. در انقلاب ما به درون رفتیم. به آنجا که راهمان نبود. به زیر شلواری‌ها و شب‌کلاه‌ها. در سنت ایرانی اندرون و برون از هم جدا بود. در غرب، فضای عمومی از فضای خصوصی جدا می شود. باید جدا شود، باید جدا باشد. شاه تصویر بیرونی یک ملت بود، یک سرزمین. ملت خودش را در آن تصویر نمی‌شناخت. ملت خودش را در کراوات و کت و شلوار خوش دوخت و پاکیزه و خوش طرح بازرگان به جا نیاورد. دولت موقت بود. ملت می‌خواست به درون برود. فضای عمومی و خصوصی را به هم ریخت. خیابان به خانه رفت و خانه به خیابان آمد.
انقلاب شاه را عریان می‌کند، لباسش را از تنش بیرون می‌آورد. از شاهی پایینش می‌کشاند.

به این فکر می‌کنم که در ذهن ایرانی، بعد از انقلاب فضای برونی کجاست، فضای عمومی؟ پاسخی نمی‌یابم . هر چقدر تمایل به درون رفتن بیشتر شد و ظاهر و روبنا را ویران کردن و بر نتافتن ، و نقش ها را بر هم زدن، عرصه عمومی وسیع تر شد. پای خیابان به خانه و کوچه به اتاق باز شد. تا بوییدن دهان. استعاره یا واقعیت. زن در سینما با روسری به رختخواب رفت و مرد با زیرجامه به کوچه آمد.اتاق به کوچه آمد.
آیا فضای برون و عموم مردانه بود و خصوصی زنانه. زن فضای خصوصی بود؟ زن در اندرون هم می‌بایست چنان کند که گویی در برون است. زن در فضای خصوصی هم باز عمومی بود؟
هر چقدرعرصه به زن تنگ می‌شد، عرصه مرد باز. فضای عمومی مرد وسعت پیدا می‌کرد و از فضای خصوصی زن می‌کاست. زن اصلا فضای عمومی نداشت.
در جامعه سنتی ایران، زن در اندرون قدرت داشت. اما اندرون، اندرون بود و این قدرت، پنهان از انظار. حالا که اندرون، برون شده بود؟ تکلیف قدرت زن چه می‌شد؟ زن قدرتش را برداشت و به برون رفت. پنهان. با حجاب.

فکر می کتم که تنها عمومیت و خصوصیتی که اندیشیده شده بود، بر مبنای زن و مردی بود و جدایی دو فضا. ریشه‌های این اندیشه از کجا بود؟ شاید نگهبانی از اندرون و نهاد خانواده و کودک. در هر حال، پشت پرده، زنانه بود و جلو پرده مردانه.
مذهب عرصه عمومی بود. گسترده. مذهب عرصه خصوصی نشناخت. ندانست. دین و خیابان یکی شد.

دولت دهم، اندرونی‌ترین دولت بعد از انقلاب است؟ نه فقط به خاطر عکس‌هایی که شلختگی‌اش را به نمایش می‌گذارد. نه تنها به خاطر دم‌پایی‌ها. به خاطر نشان دادن اندرون مردان انقلاب. در این مرحله و مقام، همه پوست انداختند و عریان شدند و اندرونشان هویدا شد. حال باید دید، ملت خودش را در کدام تصویر باز می‌شناسد.
می گفتند که ملت خویش را در تصویر مجلل و متشخص شاه باز نمی‌شناسد. در کت و شلوار و کراوات بازرگان هم که نشناخت. در عبای شوکولاتی خاتمی. نمی‌دانم، شاید امروز در پاجامه آبی زندان وپاپوش‌های پلاستیکی باز می شناسد. در این اندرون‌ترین اندرون‌ها. آنجا که روح و جسم را برهنه می‌کنند. آنجا که کسی نقش کسی بازی نمی‌کند. آنجا که من شنیده ام مردان و زنان هم، با خدای غایب در خیابان‌ها دیدار می‌کنند. خدا به ملاقاتشان می‌رود. به نظر می‌رسد که خدا عرصه عمومی را ترک گفته و به دل‌ها راه یافته. دل خصوصی‌ترین عرصه در جمهوری اسلامی‌ست.

ابن خلدون در گفتمان تاریخ جامع تعریف می‌کند داستان خلیفه‌ای را دیوانه. خلیفه زنی از حرمش را خواست که برقصد برای او، رو به روی او. خواست که لباس از تن بر کند، به وقت رقص. خلیفه عریان‌ترش خواست. پوستش را درید. قصه نمی‌گوید آیا خلیفه ماهیچه و عصب و استخوان رقاص را هم درید یا نه؟ چون حجابی دیگر که عریانی دیگری را پوشانده بود. و اگر می درید چه می‌یافت؟
خلیفه مشرق می‌خواست به نهایت برسد. مارک لو بوت راوی دیگر این داستان، براین است که زمان خشونت، زمانی مرده است. چون درخششِ زمان بی زمان است. مثل انقلاب.

مارک لو بوت می‌گوید که شاه، همان خلیفه، هاویه ای را خواست که در آن برون و درون نامشخص شود. هاویه آن می ‌تواند باشد که جسم شاه را از جسمی دیگر جدا نمی‌خواهد. شاه، خلیفه می‌خواهد به عریانی عریان برسد، به قلب. می‌گوید که نهایت تفکر، تفکر عریانی‌ست.

در فلسفه، Chaos را هاویه می‌نامند. آشفتگی.

هیچ نظری موجود نیست: