۳۰ آذر ۱۳۸۹

ترجمه استعماری چیست


پاسخی به شین که گفته بود منظور از ترجمه استعماری را ندانسته‌ است:
در اینجا در غرب، ترجمه از متون از جای دیگر آمده، مثلا از شرق، از ایران، می‌تواند البته از شرق دور هم باشد، اما مشخصا ترجمه حافظ، یا به طور کلی قدما از چنین خصلتی برخوردار است. یعنی مترجم به خودش اجازه داده‌است، از آن بالاتر حق داده‌است که متن را به جای ترجمه، تفسیر و معنی کند. به نوعی مترجم خود را قیم فرض کرده‌است. گاهی صغیر مؤلف است و گاهی خواننده و گاهی هر دو. گاهی هم معادل سازی کرده است. معادل سازی یعنی غیر را با خود تعریف کردن. یعنی غیر را با خود محک زدن. درست است که انسان مجبور است که بر سر قواعدی توافق کند، تا ارتباط برقرار شود. اما به شرط آنکه این توافق‌ها به سوی یکی بیشتر از دیگری گرایش نداشته باشد. تا مدت‌ها غرب به نام مسیحیت ، به نام ارزش‌ها و تمدن مسیحیت، غیر را به مانند خود مسیحی‌اش می‌خواست. دین او بود. تمدن او بود. ارزش او بود. او بود که تعیین می‌کرد. اصلا غیر را تصور نمی‌توانست بکند.
بعد از آن وقتی به غیر توجه نشان داد و خواست مثلا حافظ را ترجمه کند. با تمام نیت خیرش از آن خیالات واهی که کاملا خلاص نشده‌بود. مسلما استعمار در جلوه‌های ظاهری‌اش پاک شده‌بود. اما جلوه‌های باطنی خود را حفظ کرده‌بود.
این‌جا دوباره مطلبی را که سال گذاشته نوشته بودم، می‌آورم و همینجا دست آقای مترجم حافظ را می‌بوسم که سوءتفاهمی نشود:

«در سال ۲۰۰۶ ترجمه دیوان حافظ با کوشش و همت پانزده ساله شارل هانری دو فوشه‌کور به فرانسه چاپ شد. من تا چندی پیش فرصتی نکرده بودم تا نگاهی به آن بیاندازم. دوسال پیش کسی کتاب را به ژان - ر هدیه کرد. دوستی تونسی.
کتاب با این غزل گشوده شد: گفتم غم تو دارم گفتا غمت سر آید
آقای فوشه کور اینگونه ترجمه کرده‌اند: گفتم: غم تو دارم گفت: غمت سر آید. از غم تو دارم که به از دست تو یا به خاطر تو غم دارم، در آمده‌است که بگذریم و درست نیست، آنچه توجه مرا جلب کرد همین استفاده از نقل قول مستقیم است که زمان جاودانه مشرق زمین و زمان روایت را به زمان زمینی مدرن غرب تبدیل کرده‌است.
حافظ با معشوق گفتگو نمی‌کند، حافظ روایت می‌کند. حافظ راوی ست. ژان‌- ر می پرسد سوم شخص کیست؟ می‌گویم کاغذ. البته من کاغذ را در مفهوم مدرن آن به کار می‌برم. یا به عبارتی در مفهوم وسیع و جامع آن. فوشه‌کور با نقل قول مستقیم ابدیت را از قصه حافظ می‌گیرد. قصه‌ای که حافظ تعریف می کند اگر قصه جور یار است یا قصه اشتیاق او و احتیاج ما و این او همان دوست یا معشوق است، قصه‌ای‌ست همیشگی. اگر شکوه است یا سلوک عارفانه.
می گویند رمان با «من» پا به دنیا می گذارد. اما در حافظ از من خبری نیست. حافظ به عنوان عبور دهنده ظاهر می‌شود. عبور دهنده حکمتی شاید، معرفتی شاید.حقایقی شاید. اما او خویش را خالق متصور نمی شود. اگر به تاریخ بپیوندد و به تمام شدنی، خواهد گفت: من گفتم: غم تو دارم. و او گفت: غمت سر آید. او این گفتگو را به زمین نمی‌آورد. اصلا معلوم نیست چنین گفتگویی به وقوع پیوسته باشد. شاید این همه را او خواب دیده‌است. اهمیت ندارد. او تنها بستری برای تجربیات معنویش ساخته است. نمی خواهم بگویم که معشوق او زمینی نیست. مثل شرابش. مسلما از معشوق زمینی به دریافت معشوق آسمانی می‌رسد. می‌خواهم به ذهن غربی یاد‌آورم زمان را در ادب قدیم شرق. می خواهم یاد‌آورم که هیچ‌چیز خودش نیست و همیشه، هر چیز اشاره به دیگریست. قرمز اشاره به شراب است و شراب اشاره به. لعل اشاره به لب است و لب اشاره به. همیشه چیز دیگری‌هست که باید به جستجویش رفت و همیشه تشنه بود و یکی هم یافت می شود که بیاید و بگوید اگر می خواهی راحت شوی، آب کم جو تشنگی‌‌‌ آور به دست.»

اما ترجمه استعمار زده هم داریم که همان است. و از آن می توان نمونه‌هایی از مترجمان ایرانی مثلا نام برد که یا از زبان خود به زبان غیر یا برعکس ترجمه می‌کنند. و همان مسیر را دنبال می کنند. خواننده از دید این‌ها مستعد گوارش نیست. باید به جایش جوید.
در همین ترجمه قصه فرانسوای قدیس اثر کریستیان بوبن، وقتی خنده خدا می‌شود لبخند خدا. وقتی خدا، این کهنگی ِ خدا- چیزی شبیه این، می‌شود خدا، این نور جاودانه. وقتی سبک که به قول مارگریت دوراس همه چیز است، به هیچ گرفته می‌شود. وقتی جمله پنج سانتی متری دو متر می‌شود و وقتی که متن از سخاوت واژه‌دان مترجم باد می‌کند و غیره، می‌توان گفت که ترجمه استعماری است و مترجم استعمارزده.
وقتی خنده خدا می‌شود لبخند خدا، یعنی که ما حتی معرفتی نسبت به متون قدیم خودمان نداریم. آنجا که آزادی هزار برابر امروز بود. ازادیی که قبل از هر چیز خودمان از خودمان سلب می کنیم. ممکن است گفته شود که دوران بسته‌ای‌ست. در آن صورت پاسخ من این است که هیچ چیز انتشار و چاپ چنین متونی را توجیه نمی‌کند. همان متون خودمان را با همان زبان خودمان لای روبی کنیم.

۲۹ آذر ۱۳۸۹

از شباهت‌ها



مدت‌ها بود که جمهوری اسلامی چنین چهره‌ای از خود نشان نداده بود. نه اینکه امروز آغاز شده باشد. یک سال بیشتر است، اما این چهره خطوطش را پر رنگ‌تر می‌کند. مشخص‌تر می‌کند. بعد از انقلاب که سعی بر این بود تا از ایران تصویری بنیاد‌گرایانه دهند، سال‌ها که گذشت، اسلام‌گرایان در مغرب، الجزایر و بعد طالبان پرده را پر کردند. آن ها که دنبال اثبات نظریه فاشیستی بودن نظام جمهوری اسلامی بودند، عقب نشینی کردند. حال از نو، چند سالی‌ست و از یک‌سال گذشته بخصوص، صحنه را اشغال می‌کنند. برنارد هانری لوی، یکی از اینان است. این مدافع سکینه، به قول خودش. ایشان بر اینند که جمهوری اسلامی را با نازی‌ها هم‌نشین و هم‌نفس کنند. هیچ خوب نیست که جنایات نازی‌ها تنها بر گردن غرب و مسیحیت سنگینی کند و اسلام و شرق از آن سهمی نداشته باشد.
امشب، اینجا خبر نتیجه دادگاه جعفر پناهی را دادند. شش سال حبس، بیست سال محرومیت از ساختن فیلم و نوشتن سناریو. ده سال ممنوعیت ِخروج از کشور و غیره. هیچ تفاوتی با اخبار آمده از طالبان ندارد. مثل شلیک بر بودایان بامیان. یکی خالق است و یکی مخلوق.
درست است، ممکن است این محرومیت و ممنوعیت به ده سال و بیست سال نکشد. من از شباهت‌ها حرف می‌زنم . شباهت‌هایی که کار آسان بینان را آسان می کند.

ترجمه با مقایسه



دیشب که مطلب قبل، یعنی ترجمه را منتشر کردم، حوصله مقایسه ترجمه را نداشتم. تکه‌ای را انتخاب کردم، به مناسبت حال و روز خودم. اما امروز که وسوسه ترجمه‌ی دیگر راحتم نگذاشت و کتاب آن مترجم را گشودم، نتوانستم شما را از لذت مقایسه دو ترجمه بی‌نصیب بگذارم. تکرار می‌کنم که ترجمه دیگر در ایران چاپ شده‌است.

گنجشکی سخن می گوید: من خرده‌نانی در محاسن مسیحم، جوانه‌ای از کلام اویم که جهانیان تا پایان جهان بدان پرورده می شوند.

سرخ گلویی سخن می گوید: من لکه شرابی بر پیراهن مسیحم، غوغای لبخند اویم که از نزد بهار می ایم.

چکاوکی سخن می‌گوید: من واپسین فغان مسیحم که به اوج آسمان پر می‌کشم و به سپهر نیلگون نوک می زنم، می‌خواهم که آن را به روی من بگشاید و تمامی زمین را در آواز خویش می‌برم، من می‌خواهم، می‌خواهم، می خواهم.

و بدین سان جمله پرندگان نر و ماده ترنم کنان و نغمه‌خوان به نزد فرانچسکو می‌روند تا حقیقت آواز خویش را دریابند، به نزد انسان درخت‌سان، انسان گل سان، انسان باد‌سان، انسان خاک‌سان.

باز هم ادامه دهم یا بس است؟ باور کنید به این می گویند ترجمه استعماری.

۲۸ آذر ۱۳۸۹

ترجمه‌ای بی مقایسه



تکه‌ای از قصه فرانسوای قدیس
نوشته کریستیان بوبن
ترجمه نیشابور

گنجشکی سخن می‌گوید: من نرمه نانی‌ام در ریش ِ مسیح، پری از کلامش، روزی ِ جهان تا قیامت.

سینه سرخی سخن می‌گوید: لکه‌ای شرابم بر پیراهن مسیح، پرتوی از خنده‌اش در رجوع بهار.

چلچله‌ای سخن می‌گوید: من واپسین دم مسیحم، مستقیم به آسمان می‌روم، با منقارم به آسمان آبی روشن می‌کوبم، می‌خواهم که بگشایندم. تمامی زمین را با آوازم می‌برم، می خواهم، می‌خواهم، می‌خواهم.

و همه جیک جیک می کنند و می‌خوانند و می‌آیند تا حقیقت آوازشان را نزد فرانسوا اسیزی فرا گیرند. نزدیک ِآدم- درخت، آدم- گل، آدم-باد، آدم- خاک.

پرندگان نخستین سرنشینان کتاب مقدس‌اند، بس پیش از پدید آمدن آدم، درست پس از بیداری خدا، کتاب را می گشاییم و از نخستین صفحه، حالی ولوله، هزاران پرنده در حریق خدا. هزاران تپش بال در دلهره عشق. با سِفر پیدایش به کتاب مقدس وارد می‌شویم. در سفر پیدایشیم چون قفس سینه خدا، در عین پرده دل: در هر کشاکش ِ دم، جهان بر می‌خیزد، لابه‌های درسته جهان برون می ریزد، اول آب‌ها، بعد خاک، بعد سنگ‌ها و نباتات، بعد همه جانوران و بالاخره در ته نفس، آدم - و این چیز غریب، این معمای نادانی خدا رو در روی خلقتش. چرا که خدایی که همه چیز را می‌سازد، چیزی از آنچه می‌سازد را نمی‌داند. خدایی که حیوانات را خلق می‌کند، نامشان را نمی‌داند: « یهوه خدا، همه وحوش و مرغان آسمان را به پیمانه زد و آورد تا آدمی بخواندشان: هر کدام می‌بایست نامی را بار بکشد که آدمی خواهدش داد.»
حیون نزد خدا دور از نامشان می‌زیستند. در خود چیزی از این اولین سکوت نگاه می‌دارند. از طرفی چیزی از خدا دارند و از طرفی دیگر از آدمی. حیران و ترسان میان این دو. از این ابتداست که فرانسوا اسیزی به موعضه پرندگان در می‌آید. با نامشان دادن، آدمی آن‌ها را در داستانش حبس می‌کرد، در مصیبت زندگی و مرگش، با خدا گفتن، فرانسوا از این محتومیت رهایشان می‌کند، به مطلق می‌سپاردشان، آنجا که همه چیزی چون قفسی گشوده جسته است.

با چلچله‌ها حرف می‌زند و با گرگان مصاحبت می‌کند. با سنگ گردهمایی و با درختان مناظره تشکیل می‌دهد، با تمام عالم حرف می‌زند، چرا که همه چیز در عشق قدرت کلام دارد، چرا که همه چیز در عشق ِ بی معنا، مستعد معنا‌ست.
مسیحی است، پس یهودی. کتاب مقدس شناسنامه اوست. از آباء یهودی اش می آید که در کتاب مقدس‌اند، همچنانکه به کتابی ظلمانی به جهان می‌رود. با صبر ِ هیچ یک حرف تا هیچ حرف بعدی، و با هم تنها جمله‌ای روشن و واضح می‌سازند. نرم با هر زندگی میرا سخن می‌گوید و همه را در جاودانگی عشق همه‌جا گیر جمع می‌آورد.

قوم یهود، قومی‌ست که خدا خلق کرده در بی بضاعتی عشقش، قومی تنها برای او. قرن‌ها با چراغ صدایش در زمین گشته، نزدیک باطلاق‌ها، اعماق غارها، قرن‌ها جسته که چه کسی عشقش و دیوانگی‌اش را پاسخ خواهد گفت و چون یافت نشده، ابداعشان کرده، و ایشان را از پست‌ ِ مصر ِ منعم بر گزیده: برده ها، سایه‌ها، یک به یک گردشان آورده، زیر بال صدایش. به آن‌ها گفته: قلبم را در سرزمینی دور دست گذاشته‌ام، در دیاری از زیتون‌بن و چشمه، فقط برای شما، به آن‌جا راهنماییتان خواهم کرد، به آنجا خواهمتان برد، ارض موعود. اینک به راه می‌افتند، از مصر خارج می‌گردند، به صف در آمده در بیابان، ستونی از سطور سیاه در کتاب مقدس. درازای جاده می گردند، ضخامت کتاب، و گاه می‌ایستند، اتشی می افروزند، خیمه می‌زنند. بر ده صفحه، ده سال می‌مانند. خدا در این ناحیه کتاب نیست. خدا دیگر نیست تا نگاشتن قصه عشق را ادامه دهد، موحش قصه عشقش را از برای سایه‌ها. در این لحظات خستگی حاکم است. همچون سرب سنگین بر پس گردن می‌کوبد. خستگی رفتن از این فصل به آن فصل نیست. دل بستن است که خسته می‌کند. پس گاه دل می کنند. در خوابی ناامیدانه می‌آرامند. ناامید. نه قدمی دیگر، نه صحبت دیگر قدمی. خدا را لعنت می‌کنند، بعد از لعنتش دست می‌کشند. خدایی دیگر بر می گزینند. به اشتهایشان، در فقدان خدا هر چیزی می تواند جای او را بگیرد. پس خدا، خدای حقیقی، انکه دیوانه‌وار دوستشان دارد، آن که یک به یک می‌شماردشان، خدا می‌آید و دیرک خیمه‌شان را بر می‌اندازد، زلفشان را گرفته از بستر ولرم ناامیدی برونشان می‌کشد و ایشان از نو به راه می‌افتند در تل‌ریگ شن ها، درازای خطوط پُر مرکب. پیرسالان از دنیا می‌روند، کودکان به دنیا می‌آیند. زمان می‌گذرد، صفحه‌ای از کتاب مقدس را ورق می زنیم و قرنی‌ست که می‌افتد، یک یا دو قرن.

هبوط



دین چیست؟
دین از جایی آغاز می‌شود که آدمی از بهشت رانده می‌شود. از خدا جدا می‌شود. از وحدت خارج می‌شود. ادیان توحیدی می‌گویند که آدم میوه معرفت، شناخت، دانش را خورد. خدا گفته بود که نخورد. خورد و بر او معلوم شد. چیزهایی که معلوم نبود و خدا گفت: برو. باقی، همه ماندند. حافظ می‌گوید:
من ملک بودم و فردوس برین جایم بود
آدم آورد در این دیر خراب‌آبادم
از این منی که حافظ می‌گوید، به نظر می‌رسد که آدم نیست که به دست آدم به خراب‌آباد آمده است، من، ملکی بوده که آدم شده‌است. چون به دیر خراب‌آباد آمده است، آدم شده است. آدمی یعنی جدایی از بهشت برین. حالا البته معلوم نیست که اگر این من، اینقدر جایش خوش بود، چرا دلش هوس میوه درخت معرفت و شناخت و دانش کرد. اگر چیزی کم نبودش، چرا دلش چیزی خواست. دل وقتی چیزی می‌خواهد که آن را ندارد. از کجا بداند که ندارد؟ از کجا دانست؟ چرا خواست؟ چرا تمنا کرد؟ چرا تمنا داشت؟ چرا بقیه نکردند و او کرد؟ بعضی می‌گویند، راویانی، که همه‌اش زیر سر زن است. از دنده چپ ِ آدم برخاسته بود. گفت: من میوه ممنوعه می‌خواهم. شاید می‌خواست عشق آدم را امتحان کند. می‌خواست بداند آدم کدام را بیشتر دوست دارد. خدایش را یا حوا را. آدم هم فریب خورد. ساده بود. خیال کرد دل حوا را اگر بدست نیاورد، دلش را از دست می‌دهد.
خوب، آدم و حوا، لخت و برهنه، شاد و خرسند برای خودشان در بهشت می‌گشتند و راه می‌رفتند و قدم می‌زدند. می‌نوشیدند و می‌خوردند و هیچ حرام نبود. هر چه که بود حلال بود و هر کاری مجاز بود. از هفت دولت آزاد بودند جز خوردن میوه ممنوعه. چرا به آن همه چیز راضی نماندند و رفتند سراغ یک چیز. حتما یک چیزی‌شان می‌شد. یک چیزی کمشان بود. آقای لاکان گفته‌اند: تنها یکی کم است و همه جا خالی‌ست.
مولوی هم گفته‌است از قول سنایی، نمی جستی‌اش، یعنی به جستجویش نمی‌رفتی، اگر پیدایش نکرده‌ بودی.
من نمی‌دانم این میل خواستن و جستن میوه ممنوعه از کجا آمد. فکر می‌کنم که زیر سر خدا بود. باز حافظ می‌گوید:
آسمان بار امانت نتوانست کشید
قرعه کار به نام من دیوانه زدند
یعنی یکی باید بار امانت را می‌کشید و قرعه به نام آدم افتاد. آقای حافظ هم این‌ها را از خود قرآن بیرون کشیده‌اند که: ما امانت را بر آسمانها و زمين و كوهها عرضه داشتيم آنها از حمل آن اباء كردند و از آن هراس داشتند امّا انسان آن را بر دوش كشيد. او بسيار ظالم و جاهل بود.
آدم جاهل بود. قرآن می گوید: جاهل، حافظ می‌گوید دیوانه. جاهل یعنی کسی که نمی‌داند. نمی‌داند چه می‌کند. دیوانه هم نمی‌داند چه می‌کند. هر دو از نیروی ندانستن تغذیه می‌کنند. ندانستن به آنها جهش و ارتفاع می‌دهد. خیز بر می‌دارند. خودشان را به آینده پرت می‌کنند. اصلا زمان که در بهشت برین وجود نداشت. روز آدم به محض خروج از بهشت آغاز شد. ساعت به مچش بست. روز ِ اول آدم، ساعت هفت صبح. روز ِ دوم آدم، ساعت هشت شب. تا آخر.
پس یکی باید بار امانت را بر دوش می‌کشید. هیچ‌کس به اندازه آدم جاهل و دیوانه نبود.
می‌گویند بار امانت این بود که خدا دوست داشت شناخته شود. یعنی خدا که همه این چیزها را در چند روز خواست و چون خواست که بشود، شد. و خدا خوشش آمد، از این شدن‌ها. گفت نور بشود و نور شد و خدا دید که نور خوب است و چون نور خوب است و آنچه نور نیست را تاریکی نامید. این‌ها را عهد عتیق می‌گوید. کتاب مقدس.
خدا خودش می‌دانست که آدم را بعد آفرید و تازه حافظ می‌گوید:
دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند
گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند
ساکنان حرم ستر و عفاف ملکوت
با من خاک نشین باده مستانه زدند
خدا خودش در گل ِ او خواهش و تمنا را گنجاند. در دل ِ او. دیگران از گل نبودند و از روح بودند همه. آدمی را خدا از گِل ساخت و گل از خاک است، زمین است، زمینی‌ست.
دین چیست؟
دین از زمانی آغاز شد که آدم از بهشت رانده شد. دین از جدایی آدم و خدا شروع شد. در وحدت خلل ایجاد شد. این داستان ِ دوباره وصل شدن به خداست. بازگشت به بهشت. وعده‌‌ی آن دنیا در این دنیا. بعد از مرگ. جایی که دوباره همه روح شود. جسم، این گِل، در ذات خود، یعنی در گل‌ بودنش، در «زمینیتش»، از بهشت رانده بود. آدمی در زمین باید آنچه را که در بهشت می‌توانست بکند، نکند. آنجا برهنه بود، اینجا باید خودش را بپوشاند و نه تنها از باد و باران و برف. برهنگی‌اش را بپوشاند. آدمی دانش را برداشت و از بهشت پایین آمد. هیچ نداشت و دانش داشت. تازه برهنه هم بود. تازه متوجه شده بود، با خوردن همان میوه ممنوعه. باید از دانشش استفاده می‌کرد و پوششی، پوشاکی تهیه می‌کرد. پس اولین شغلش خیاطی بود. باید حجابش را رعایت می‌کرد. این راهم خدا نگفته بود. خودش پی برده بود که نمی‌توان لخت و برهنه وسط خیابان راه رفت. که نظم عمومی را به هم می‌زند. خودش شد پلیس خودش. خودش شد قانون‌گذار. اولین پیامبر هم آدم بود. پس می‌توان گفت که سلسله نبوت با او آغاز شد. آدم با همان میوه ممنوعه که خورده بود به حدود و احکام آگاه شد. بر روی زمین آگاه شد. میوه ممنوعه را در جایی‌ که هیچ جز همان، ممنوع نبود به دست آورد. اما همه چیز ممنوعش شد. میوه ممنوعه آگاهی از ممنوعیت را برایش آورد. ممنوعیت را آورد. با خدا چیزی ممنوع نبود و برای بازگشت به او باید از ممنوعیت گذر می‌کرد. جسم خاکیش تمناها داشت و حدود، مرزها را مشخص می‌کرد. برای اینکه زمین جای زیستن باشد، باید قوانینی وضع می‌کرد. باید از جدایی‌ها می‌گفت. از فاصله‌ها، از حدود. زمین جای جدایی‌ها بود. با جدایی بود که وصل را فهمیده‌بود.
حالا که آمده بود روی خاک، این هم‌گِلَش. دلش برای بهشت تنگ شده بود و دلش برای خدا تنگ شده بود. دلش وحدت می‌خواست و آن یکی بودن را. وصل را. چگونه باید بازمی‌گشت؟ راه بازگشت چه بود؟ کدام بود؟ او که جز دانش نداشت. او که نمی دانست، باید می‌دانست. چیزی را که نمی‌دانست، باید می‌دانست. باید از دانش می‌پرسید: چگونه به سوی او باز گردم. نام خدا را هم از یاد برده بود. اصلا این «او» از همان جا آغاز شد. بعدها به او نام‌هایی خاص داد. او بود که خواست.
تا به زمین وصل هستی، نمی‌توانی به بهشت بروی و تا پایین آمده‌ای، باید سبک شوی تا بالا بروی. به روح نزدیک شوی. دانش پاسخ گفت.
وقتی آدمی در بهشت بود که شناخت نداشت، نمی‌دانست خدا و بهشت چیست. چطور بداند کسی چیزی را، وقتی خودش جزئی از آن است. باید از آن جدا می‌شد. باید از آن جدا بشود تا او را بشناسد. باید از او فاصله بگیرد تا شناخت پیدا کند. خدا می‌دانست. خدا می‌خواست که کسی، چیزی او را بشناسد و می‌دانست که در بهشت چنین معرفتی پدید نمی‌آید. از همین رو آدمی را از گل ساخت. از زمین ساخت. نیمی از زمین و نیمی از آسمان. دل در گرو این و آن. نه آنقدر دور شونده که آسمان را از یاد ببرد و نه آنقدر نزدیک که نبیند. فاصله ای که می‌باید. مسافتی به اندازه.
خدا می‌دانست آنچه را که پیش آمد. می‌دانست که پیش خواهد آمد. خدا می‌خواست که آدم از بهشت برود و درست به محض از بهشت رفتنش، دلش او را بخواهد. خدا وصل را نشان داده بود و حالا جدایی شده بود. آدم وصل را چشیده بود و به دنبال آنچه روزی پیدا کرده بود، می‌داشت، می‌رفت. مولوی می‌گفت:
بشنو از نی چون حکایت می‌کند
از جدایی‌ها شکایت می‌کند
کز نیستان تا مرا ببریده‌اند
از نفریرم مرد و زن نالیده‌اند
سینه خواهم شرحه شرحه از فراق
تا بگویم شرح درد اشتیاق
هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش

۲۶ آذر ۱۳۸۹

اطاعت از خلیفه



معاویه مسلمانان را چنان تربیت کرده بود که دین اسلام را در اطاعت از خلیفه می دانستند و عمده مشکلات از اینجا بود. نکته دیگر این که تا قبل از معاویه، مرکز حکومت اسلامی مدینه بود و مسلمانان کشورهای اسلامی در آنجا بعضی صحابه و تابعین را می‌دیدند و می‌توانستند چیزهایی را از ایشان در باره عقاید و احکام اسلامی بشنوند. معاویه مرکز را شام قرار داد و اهل شام را چنان بار آورد که به جز انجام نماز و روزه، چندان فرقی بین حکومت او و حکومت قیصری پیش از او نمی‌دیدند.
یکی از نتایج اعتقاد به آن که هرچه خلیفه می‌گوید، در زمان « یزید» آشکار شد، آن گاه که ارتش خود را برای جنگ با عبدالله زبیر به مکه فرستاد، آنجه که سپاهیان او رو به کعبه که قبله‌شان بود می‌ایستادند و نماز می‌خواندند، و سپس همان قبله خود را با منجنیق به توپ می‌بستند!
همچنین هنگاهی که عبد المملک لشکری دیگر به سر کردگی حجاج به جنگ عبدالله زبیر فرستاد، گاهی که لشکریان سستی می کردند، حجاج فریاد می‌‌زد : اطاعت خلیفه، اطاعت خلیفه. و آنان می‌گفتند: اطاعت خلیفه با حرمت خانه جمع شد، اما طاعت خلیفه بر حرمت خانه خدا برتری یافت. خلیفه دستور داده است که ما خانه خدا را به توپ ببندیم و ما هم به توپ می‌بندیم. و باز به سبب فرمانبرداری از خلیفه بود که چون مردم مدینه در سال دوم حکومت یزید شورش کردند، او ارتشی به مدینه فرستاد و تا سه روز جان و مال و ناموس اهل مدینه را بر آن‌ها حلال کرد تا هرچه می‌خواهند بکنند. آنان نیز چنان کردند که خون در مسجد پیامبر جاری شد و هزار زن بعد از آن واقعه فرزندانی به دنیا آوردند که پدرانشان معلوم نبود. و فرمانده لشکر که مسلم نام داشت و در تاریخ او را مشرف می‌گویند، پس از آن جنایت هولناک، وقتی با لشکر خود از مدینه به طرف مکه روان شد تا با عبدالله زبیر بجنگد و در بین راه وفات کرد، در زمان مرگش گفت: خدایا اگر بعد از اطاعت از خلیفه و کشتار اهل مدینه مرا به جهنم ببری معلوم می ‌شود که من خیلی بدبختم. یعنی من کشتار اهل مدینه را در راه اطاعت خلیفه انجام دادم و بدین وسیله به خدا تقرب جستم.
شمربن ذی‌الجوشن نیز، وقتی که بعد از شهادت حضرت سید الشهدا مورد سرزنش قرار گرفت، در جواب گفت: وای بر شما، کار ما اطاعت خلیفه بود. اگر ما اطاعت خلیفه نمی‌کردیم، مثل چارپایان بودیم.

از نقش ائمه در احیاء دین
جلد شانزدهم
نوشته علامه عسگری
مراجع: تاریخ طبری
تاریخ یعقوبی
تاریخ ابن کثیر

هشتم محرم ۸۹، زنجان




این را اینجا گذاشتم اول از همه برای خود. که یادم نرود. و برای دلتنگی. دلم می‌خواست آن جا بودم.
و بعد پاسخی است به پرسش قبل.
neshanesign.blogspot.com
از وبلاگ نشانه


مردم بدون ممیز

مردم بودند. خالص. بدون صفت‌های اضافی. بی‌تمایز، بی‌طبقه. بی‌تعیّن. گویی همه یک مدرک تحصیلی داشتند. حد‌ میانه‌ای از سواد با وضع هماهنگی از آگاهی.

با لباسهای تیره، سیاه، قهوه‌ای و خاکستری. بدون اینکه معلوم باشد از کجای شهر آمده‌اند. آیا زنجان بدون بالا و پایین است؟ یا اینها لباس بدل پوشیده بودند؟ نمی فهمیدی مُد چیست؟ کدام لباس و تیپ و قالب و بدن محبوب است؟ فراوانی کدام بیشتر است؟

معلوم نبود حساب بانکی چه کسی پرو پیمان‌تر است؟ چه کسی کجا و چگونه زندگی می‌کند؟ در ویلا یا آپارتمان یا کلبه‌ای کشاورزی‌؟‌ تنها سن و سال قابل تمیز بود. و پیر و میانسال و جوان قابل تشخیص.

دسته‌ عزاداری بود، اما کتل نداشت، عَلم نبود، پارچه‌های رنگی را باد نمی‌برد.

هیاتی روان بود ولی سِنج و طبل نداشت، شیپور نبود. دسته، ساز نداشت.

تنها بلندگوهایی بود و شعر، مصیبت‌خوانانی و پرچمی سرخ، پیچیده به شاخه‌ای بلند، کج و نتراشیده.

دستها خالی بود. سینه می‌زدند. زنجیر نداشتند. گاه پا می‌کوبیدند. دستهای خالی و بالا رفته و اشاره کننده‌، ترجیع‌بند بود، رجز‌خوان بود.

این حرکت، دستها را می‌گویم، نشانه‌های کاملی از کینه و جنگ را حمل نمی‌کرد. آرام و سفید هم نبود. فقط تهدید هم حساب نمی‌شد. همراهی بود کمی غصه و حرف داشت. اعلام وفاداری بود. کمی بیتابی بود.

توده بود. تشکیل شده از تن ِآدم‌ها. بی آنکه قراری، آنها را به قطعاتی تقسیم کند. این هیئت، آن هیئت. این دسته، آن دسته. این یکی، آن یکی. همه یکی بودند. دهها شاید صدها هزار نفر. عضو هیئت حسینیه اعظم زنجان. بدون آنکه فاصله‌ای میان این و آن را، نامی و پرچم و عَلمی پر کند. همه چیز درهم بود. نه پیری پشت عَلم ، پیشقراول بود و نه میانسالی بعدِ او ونه جوان و کودکانی تا انتها نظمی آهنین به دسته وصف داده بود. کسی جای کسی را تعیین نکرده بود. این بدنهای بی‌تمایز درهم روان بودند.

همه مردم یک مداح و یک بلندگو داشتند. یک زبان بود، ترکی و یک نام بود ابوالفضل.

مردم بودند. تراشیده نشده. قالب نخورده. رنگ به رنگ نشده بودند. دسته دسته نبودند. خام بودند و اولیه. سنگ‌هایی که مجسمه نشده بودند و الوار و چوبی که تبر و اَرّه شکلش نداده بود. تنی و لباسی و فقط صدایی.

این هیچ نبودن. این پیرایه زدودن، ابرها را کناربرده بود. چیزی مزاحم نبود. نه کَفنی به تنی بود و نه ِگلی به سری. نه سرخ و سبز به پرچم‌‌های رنگارنگ. نه فلز بود و نه تیغ های عَلمی که سلام دهد. نه صداهای درهم بود، نه ساز ناکوک. نه لحن‌های خراش‌دار.

نبودِ حرکتها، رنگها، صداها، قاب بی‌کرانه‌ای به جمعیت داده بود. پس‌زمینه‌ای صاف، بی‌خط ، بی‌رنگ، بی نقش. صدای مردم و معنی آن خالص شنیده می‌شد. کلام جریان داشت. گم نمی‌شد. صدا، شخص اول بود. خود ریتم داشت. برای بودن به نت‌ها تکیه نمی‌کرد. همه چیز کنار بود. صحنه بی دکور بود. خالی؛ فقط تن‌هایی در میان بود و کلامی و معنایی.

***
بعد از دیدن زنجان در روز هشتم محرم، انگیزه‌ای برای دیدن هیچ مراسم دیگری در این یکی دو روز ندارم. مثل قندی که باید چند ساعتی در دهان بماند. با اینکه جز دوسه کلمه چیزی از ترکی نمی‌دانم، اما این نمایش خیابانی سوگ و غمی عظیم را بازنمایی می‌کرد.

از ساعتی قبل در حسینیه بودیم. از بالکن طبقه دوم به قسمت مردانه نگاه کردم .حسینیه بالا و شاه‌نشین داشت و مردانی به پشتی‌ها تکیه زده بودند اما نه روحانی‌ای بر صدر نشسته بود و نه استاندار و مقام دولتی و نه تن‌هایی که داد بزنند ما آدم متمایزی هستیم. کسی سخنرانی نکرد. دیکته نگفت. عاقل اعظمی سخن نراند. مداح بودند و نوحه‌ خوان. آنها هم یکی شبیه بقیه.

تماشاچی‌ها – زنان- که البته منتظر می‌شدند تا آخر دسته برسد و آنها هم همراه شوند، چهره‌هایی متمایز نداشتند. برای این روز آمده بودند. اگر چه شاید روزهای دیگر نوع ِ نگاه ، آرایش و لباس و لبخند خود را تغییر می‌‌دادند. اما امروز نقشی جدا داشت. رفتاری منحصر می‌طلبید . مردان هم همینطور بودند. امنیتی فراهم بود.

یک روز، یک مراسم و یک نام و یک شخصیت شده بود مایه‌ انسجام یک شهر، یک قوم. مایه تفاخر، غرور. جدایی شکل مراسم از سایر مراسم‌های معمول در مرکز یا تهران، جاذبه‌ای بود برای چرخش نگاهها و تمرکز روی یک نقطه، یک شهر و یک مردم. با همین درک ِاندک از ترکی چند بار فهمیدم که نوحه‌خوان بر سفر هزاران نفر از سایر شهرها و حتی از خارج کشور برای حاضر شدن در این مراسم تاکید می‌کرد. با غرور هم بود ضمنا.

قربانی رکن اساسی این مراسم بود . می‌گویند دومین قربانگاه بعد از مِنی اینجاست و در این روز. این از همه اَحشام زنده‌ای که از پیش از مراسم دیدیم و از همه خونهای سرخی معلوم بود که جابه جا زیر پای عزادارن را خیس کرده بود و برف باقیمانده از روز گذشته را سرخ.

پذیرایی از عزاداران، فردی نبود. رنگارنگ نبود. دلبخواه نبود. ایستگاههای رسمی ِ حسینیه چای و قهوه توزیع می‌کردند.

نظم سنگینی از مرکز حسینیه جاری بود. لباس های متحدالشکل، راهنماها ، جمع‌آوری‌کنندگان اعانه، قربانی کنندگان. تا این حد از نظم را حتی در آستان قدس رضوی ندیدم.

وسایل ارتباطی خوب کار می کرد. خبرنامه‌ای 8 صفحه‌ای توزیع می‌شد توزیع‌کننده گفت در طول دهه اول محرم هرروز منتشر می‌شود. متاسفانه همه آن به فارسی بود. با اینکه با هرکس صحبت می‌کردی در شنیدن کامل فارسی بخصوص در ابتدا مشکل داشت انتظار می‌رفت، دستکم بخشی از نشریه به زبان ترکی چاپ می شد. به همه هم اطلاع می‌دادند که بلوتوث گوشی خود را روشن نگاه دارید تا پیام‌ها ارسال شود.مجموعه‌ مستندی از تاریخچه و ویژگی‌های این‌ مراسم در یک وی سی دی توزیع می‌شد.

شیوه‌ها و نگاهها در اداره برنامه مخلوطی از سنت و مدرنیسم بود. غذای نذری توزیع می‌شد. اما ظرف‌های یکبار مصرف قابل بازیافت بود. لیوان‌های چای، کاغذی و ممهور به نشانه حسینیه اعظم بود. هرچند ریختن زباله در سطل‌ها چندان مرسوم نبود. در قسمتی از حسینیه تابلویی با عنوان مهد کودک مشاهده می‌شد. حتی در سرویس بهداشتی یکی دو دستشویی را علامت گذاشته بودند ویژه مهد کودک.

گوسفندها و بز و گوساله برای قربانی آماده بودند. مردم از قیافه‌ زیبای بعضی از آنها عکس و فیلم می‌گرفتند. قصابها لباس مخصوص داشتند و ممهور به نشانه و نام حسینیه . چند نفر از آنها هم بلافاصله مشغول شستن خون‌ها می‌شدند.

هرچند طبق معمول میلیاردها تومان هزینه می‌شد و این هزینه حتما می‌تواند شهری مثل زنجان را لابد آبادتر کند و شکم گرسنگانی را سیرتر- از نظر من البته- اما باز به دلیل وحدت و سازماندهی این خیرات و نذورات صرف خرده ریز نمی شد. مثلا برای خرید کبوتری فلزی که روی عَلم نصب شود و ترمه‌ای که از آن آویزان و تیغی که به آن اویزان شود. یا هزاران سیستم صوتی در اندازه‌های کوچک و بزرگ . اینجا یا صرف قربانی می شد که شنیدم تا آخر مراسم به هرکس مقداری نزدیک نیم کیلو می‌رسید. اهدای پول و بخصوص طلا رواج داشت. و در بین طلا ها گوشواره نقش مرکزی داشت.

این نوشته حاصل 4 ساعت حضور من در مراسم هشتم ماه محرم در زنجان بود. به یاد بود حضرت ابوالفضل. جذبه این مراسم برای من جدایی و گریز آن از مرکزیت ِ فرهنگ عزا و اختصاصی بودن آن بود. جدایی از شباهت به شیوه‌ها و نمادها و روح عزاداری در سایر نقاط. از قوت یک حاشیه و البته از گریز آن از ایدئولوژی واحد. از محلی ماندن و به آن افتخار کردن. عنصری که براحتی ترکیب نمی‌شود. همانطور که نوشتم صحنه‌ای بی دکوراسیون، با افقی باز، آماده برای برجسته کردن متن و معنا. گم نشدن مخاطب، تماشاچی و مشارکت‌جو در میان هزار ریزه خرده.

هرچند زن‌ها بشدت از متن اصلی جدا بودند اما بی‌پیرایگی جذبه‌ای داشت که مرا از خط و مرز مشخص شده برای عبور به تخطی می‌کشاند. دلم می‌خواست آن وسط بودم. تماشا کافی نبود. مثل وقتی که دل می‌خواهد که دست، تنه‌ درخت یا بدنه کوه و سنگ بزرگ را لمس کند و شیارها را دنبال. یا دل می‌خواست تن را به توده بسپارد و نفس مردم را فرو ببرد. پا بکوبد و رجز بخواند. عضوی از مردم شود.

۲۳ آذر ۱۳۸۹

دین چیست؟



این نوشته که تکلیفش تا به پایان نرسیده، روشن نخواهد شد و از حالا سرنوشتش معلوم نیست، ادعای پاسخ به این پرسش را ندارد. تنها می‌خواهد از گذشته به امروز بیاید، در واقع امروز است که گذشته را فرا می‌خواند. این نوشته که دنباله دارد و نیتش رابطه دین و سیاست را نشان کرده‌است، حاصل جستجوی‌های من بر وب و در وب است!


می‌گویند اولین بار سیسرون دین را تعریف کرد: پرداختن به گوهری، ذاتی والاتر که آن را الهی بنامند و ستایشش کنند. آمده از واژه لاتینی رولیگرو که اغلب به معنی رابطه انسان با خدا ترجمه شده. در قرآن عبارت دین که معادل رولیژیون در زبان فرانسه باشد، می‌گویند از زبان فارسی وارد زبان عربی شده‌است. در قرآن قبل از هر چیز دین، احکام خداست.
در زبان چینی معادلی برای دین نداریم. واژه‌ای رادر اوائل قرن بیستم ابداع کردند تا ترجمه religion باشد. تا به امروز یک واژه واحد وجود ندارد تا همه ادیان را دین بنامند. رولیژیون می‌تواند همچون روش زندگی معرفی شود و جستجوی پاسخ برای پرسش‌های عمیق بشریت، و در این معنا به فلسفه نزدیک می‌شود. اما می‌تواند آنچه درست ضد خود است وانمود شود و مساوی خرافات قلمداد شود. می‌تواند فردی یا جمعی، خصوصی یا عمومی، با سیاست آمیخته یا خواهان عبور از آن باشد. می‌تواند خود را در معنا و عمل‌کرد آیین به رسمیت بشناسد، آموزش باشد، تمرین های معنوی و روحانی یا رفتارهایی در جامعه.
دین موضوع پژوهش در علوم انسانی است. بخشی مثل تاریخ، جامعه شناسی، مردم شناسی یا روان‌شناسی پدیده‌های دینی را تحقیق و تحصیل می‌کنند. پرسش ِ دین چیست، پرسشی ناتمام است.
دریدا در کتاب ایمان و دانستن ما را به ملاحظه فقدان لغت دین در بی شمار زبان می‌خواند. در زبان سانسکریت، عبری و چینی واژه دین وجود ندارد. دریدا از یک سو به این جهان- لاتینی شدن که برای هر واژه لاتینی معادلی بجوید، اعتراض می‌کند و می‌گوید که واژه‌ها محدودند و از سویی دیگر بر این است که می‌توان از آن‌ها عبور کرد. یعنی علی‌رغم استفاده از این واژه لاتینی، ماندن در این محدوده را رد می‌کند و می‌خواهد که از ویژگی دین به طور عالم‌گیرانه حرف بزند.
اما دانیل دُبیوسون ادعای مغرورانه غرب را به نام علمیت افشا می‌کند که می‌خواهد آدمی را بر اساس اصول خود تعریف کرده، بگوید و بیاندیشد و از کلود لوی استروس کمک می‌گیرد تا به روش تحقیق و تحصیل دین در علوم انسانی خرده بگیرد.
قدیمی‌ترین تعریف از دین را سیسرون هشتادو چهار سال قبل از میلاد مسیح وقتی که بیست سال داشت به دست داد. معنی‌اش پیوند زدن کیش و آیین به جا آورده، بود. سیسرون فعل وصل کردن را در ریشه آن نشان کرده بود. پرداختن به امور الهی لزوما پرداختن به ماوراالطبیعی نبود. معنی‌اش اجرای آیین نبشته بود. یعنی آنچه که کیش و آیین است، آداب و رسوم است به وسیله سنت به آنچه طبیعی و عقلانی است منتقل شود. اندیشه‌ای که سیسرون از دین داشت، دخول اندیشه فلسفی یونانی را در جامعه رومی انعکاس می‌دهد. سیسرون دین را چنین تعریف می کرد : رابطه با کیهان از حکمت و اندازه ساخته شده، آنچه مردمان می‌کنند به وسیله نظم الهی منظم شده، و اینکه کیهان با نظم الهی تنظیم شده، مشروعیتی به دین رومی‌ها و آداب و آیینشان می‌دهد. با این وجود در میان اندیشه‌های یونانی آمده از یونان، سنت تفسیر اسطوره و بی‌شمار نقد فلسفی بر خدایان هست. ورود اندیشه فلسفی آمده از یونان در فرهنگ رومی بلوایی در دین می‌افکند: اجازه می‌داد که فکر شود که دین یعنی نگران ذات الهی بودن، و از جانب دیگر، خدایان وجود ندارند.
جالب است که واژه دین در غرب از لاتین گرفته شده اما دین رومی‌ها بعدها نزد مسیحیان به رسمیت شناخته نمی‌شد. آگوستین در شهر- خدا گواهی می‌دهد که در دوران او عبارات ِ هنوز بر زبان‌ها جاری، اندیشه‌ای را که بر اساس آن، دین یعنی پرداختن به ذات الهی، آنطور که فیلسوفان و مؤلفان مسیحی می‌پنداشتند، اجازه نمی‌داده است.
آگوستین می‌نویسد که واژه رولیژیو لاتینی نه هر آیینی بلکه، مشخصا آیینی که خدا را ستایش می‌کند نشان می‌کند. اما از آنجا که نه تنها عوام بلکه خواص هم می‌گویند: باید «دین» فامیل داشت، باید «دین» خویشان داشت، باید «دین» همسایگان داشت، پس بنابراین از اینجا می‌توان با خیال راحت اعلام کرد که دین آیین الهی است و نه چیز دیگر. به نظر می‌رسد که آگوستین قدیس استفاده از عبارت دین را کنار گذاشته باشد. با این حال نزد او هم مرزهای فلسفه و دین مشخص و واضح نیست.
در قرن سوم میلادی است که لاکتانس به ریشه‌یابی سیسرون از واژه دین اعتراض می‌کند و می‌گوید ما با پیوندهای تقوا و پرهیزکاری است که به خدا وصل می‌شویم. کسی دیگر پیر ژیزل معتقد است که بهانه اعتراض لانتانس موبوط می‌شود به تحول دین‌داری در مسیحیت. لانتانس برای توضیح مخالفتش و با جدا کردن فلسفه از دین، دین را به پسری تشبیه می کند که از پدر فرمان می‌برد و دیگری فلسفه را به برده که از سرور و آقا. رابطه پدر و پسر دین است، آنجا که تقوا و پرهیزکاری نَسَبی خصلت اساسی در دین رومی‌ست و پیوند برده و سرور یا شاگرد و استاد، فلسفه. او دو نظام‌بندی رقیب را بر می‌انگیزاند. و بعد مسئله هماهنگی است میان یک حکمت زندگی که عده‌ی زیادی را و جاهل را و یک حکمت زندگی دیگر که به دیوارهای مدارس فلسفی خلاصه می‌شود و از مردم به قول سیسرون فرار می‌کند.
پس برای خروج از این آلترناتیو هر کدام باید خود را هم پسر و هم شاگرد به حساب بیاورند. اگر استاد و پدر هر دو یک فرد باشند، آنکه می‌خواهد از استاد اطاعت کند، پسر خوبی نخواهد بود و او که می‌خواهد مطیع پدر باشد، برده فرمانبردار است. پس نباید پسران را در جهل نگاه داشت و جدا از دانشی که استادان می آموزند، و نه بردگان را یعنی فیلسوفان را از فرمان برداری، یعنی تقوی و پرهیزکاری که نَسَبیت امر می‌کند.
تز هویت میان فلسفه و دین را در ۳۹۰ میلادی آگوستین در رساله دین راستین دنباله گرفت: ما چنین معتقدیم و می‌آموزیم -این اصل سعادت بشریت است - که فلسفه یعنی عشق ِ حکمت، چیزی نیست جز دین. برای آگوستین، با مسیحیت عده زیادی از حکمت سیراب می‌شوند و این حجتی‌ است که برای او مسیحیت، فلسفه راستین بود. اما برای آگوستین تنها این نیست که مردمی به فلسفه خواص عمل کنند، بلکه فیلسوفان هم به مکتب و مدرسه‌ای راستین روی آورند که به روی هر کس به وسیله ایمان گشوده است. در رساله زندگی سعادت‌مند یا رستگار آگوستین می‌گوید: فیلسوفان راستین، نورشان را از خدا می‌گیرند. این بحث در اسلام هم رواج داشت. بحث میان تفاوت و تشابه فیلسوفان و حکیمان الهی. آگوستین ادامه می‌دهد که فلسفه‌ای راستین است که سعادت را می‌جوید و این سعادت بزرگترین فضیلت است و آن خداست. تنها راهی که ما را به زندگی نیک و خوشبخت می‌برد، دین راستین است. آنکه تنها یک خدا را می‌پرستد و از او و در او تقوا را تشخیص می‌دهد.
در قرن هجدهم بود که با کانت و هگل و شوپنهاور فلسفه دین شکل گرفت. این فلسفه همانقدر مارکس را متأثر کرد که فقه مسیحی. تئوریزه کردن آن و تحقیق و تحصیلش و تعریف مدرن آن در علوم انسانی مدیون مسئولین جامعه شناسی مخصوصا دورکیم و ماکس وبر است. آن‌ها مفاهیمی مدرن را از دین گرفتند و پایه‌گذاری کردند که امروز در علوم انسانی مصرف می شود. با این حال تعاریفی که برای دین پیشنهاد شده مورد سؤال قرار گرفته است، مخصوصا به خاطر یافتن معادلی برای این واژه که ابداع غرب به نظر می رسد و زبان‌ها در پی معادل‌سازی بر مبنای تعریف غرب هستند. یعنی تنها یک تعریف، ادیان مختلف مثل ادیان توحیدی و تائوئیسم و بودیسم رانشان می‌دهد. تحقیقات و پژوهش‌هایی به راه افتاده است تا تاریخ این ادیان را در بستر تاریخی و فرهنگی دیگری به جز در غرب جستجو کند.
در واقع آنچه که ساخته شده و بالارفته را پایین آورده و پیاده کنند و به غربیان بیاموزد که دین برای دیگران چه می‌تواند باشد.
تعریفی که به طور کلی برای دین انتخاب شد تا بتواند موضوع تحقیق و تحصیل در دانشگاه قرار گیرد، این بود: دین یک نظام باوری است، اعتقاد داشتن . این عبارت را از تعریف دورکیم در ۱۹۱۲ وام گرفتند. برای دورکیم این نظام‌بندی وابسته به ایمان، مربوط به چیزهای مقدس است. یعنی جدا شده، ممنوع، حرام. ایمان و رفتاری که جماعتی اخلاقی را به هم وصل می‌کند. در این تعریف ِ اندیشه تقدس، اعتقاد به این نیست که تقدس به خودی خود مقدس است یا اینکه باورها بتوانند مطلقا باور شوند. چون دورکیم می‌خواهد نشان دهد که آنچه برای گروهی مقدس است، برای گروهی دیگر می‌تواند نباشد و همچنین بر این است که امر قدسی همواره خود را باز می‌سازد، چون به نام آنچه جماعت مقدس می‌دارد است که تقدسی دیگر را از خویش می‌راند.
در همان زمان ماکس وبر دین را قواعد زندگی در دنیایی که عناصر ناعقلانی هنوز حضور دارند، بی آنکه لزوما خاص دین باشند، می‌نامید. وبر می‌گفت که دین به نیاز جامعه پاسخ می‌دهد. در ذاتش نیست که عقلانی نیست اما روند عقلانیتی که جامعه می‌شناسد می‌تواند در دراز مدت به ناشیفتگی از دین بیانجامد. بنابر فرضیه‌های آنان، ادیان می‌توانند نقش‌های گوناگون بازی‌کنند، با این همه عقلانیتی که رفته رفته پیش می‌رود می‌تواند به ورود دین به محدوده عقلانیت منجر شود. این هر دو تعریف تحقیق و تحصیل دین را عمیقا متأثر کردند. اما پرسش این است که در هر دو تعریف چگونه با عقل یا دانش علمی می‌توان آنرا بررسی کرد؟ چگونه می‌توان با عقل آنچه را که پدیده‌ای عقلانی شمرده نمی‌شود، بررسی کرد؟ تنها عقلانیت دین نیست که زیر سؤال می‌رود بلکه عقلانیت علم هم هست که ادعا می‌کند که می‌خواهد با یک گفتمان عقلانی به ناعقلی مشروعیت بدهد.
دین رومی‌ها با خدایان کاری نداشت. بلکه آیین و آدابی بود که مردمی را به دو خود جمع می‌کرد. زندگی اجتماعی تئوریزه نشده‌بود. تحقیق زندگی دینی آن‌ها نشان داده است که آن‌ها کمتر به ذات خدایان کار داشتند. دین‌شان همچون دینی مدنی بوده‌است. دین رابطه‌ای تنگاتنگ با سیاست دارد که ساختار عمیق آن را بر ملا می‌کند. پایانش موفقیت رم است. دینی است که با شهروندی می‌آمیزد یعنی شهروند به آن می‌گرود نه اینکه حقانیتی در کار باشد. ریشه یابی واژه لاتینی دین چیز مشخص و درستی نشان ما نمی‌دهد. سیسرون سالها قبل از میلاد مسیح کمکی نمی‌کند، چون آنچه امکان شناسایی‌اش هست، هر چه قدیمی‌تر، تأمل و درنگی است بر ذات دین در ادبیات لاتینی که رابطه تنگاتنگ دارد با انتشار اندیشه‌های فلسفی آمده از یونان. ریشه واژه یا اندیشه دین به این معنی خیلی لاتینی‌تر از یونانی یا بر عکس نیست. سیسرون یا لوسرون مؤلفین لاتینی بودند که به صورت عینی از دین حرف می زدند. اما دوران آن‌ها را تاریخ‌دانان دوران بحرانی دینی در جامعه رومی‌ می‌دانند. تاریخ‌دانی، این بحران را دست‌برد دین در سیاست می‌داند. این بحران دینی همزمان است با ابداع دین در ادبیات لاتینی، می‌توان پنداشت که در نشستن سزار بر جای پاپ و نمودار شدن سیاست دینی، تحول رفتار سیاسی است که پدیدار می‌شود و مربوط است به تولد اندیشه دینی نزد رومی‌ها. وقتی دین چیزی می‌شود که می‌توان از آن نوشت، نقدش کرد، دفاعش کرد، با آن مبارزه کرد یا آن را به کار بست.
ادامه دارد

آنتونیو پورکیا



آنتونیو پورکیا از ۱۸۸۶ تا ۱۹۶۸ در آرژانتین زندگی کرد. مردی ساده بود که به انواع کارهای یدی دست زد. در زنگیش تنها یک کتاب نوشت.
ژرژ لویی برخس در مقدمه ترجمه فرانسه کتاب می نویسد: کلمات قصار این مجلد، بسیار فراتر از نبشته می‌روند، پایان نیستند، آغازند. نمی‌خواهند اثری بگذارند. می‌توان تصور کرد که مؤلف آنها را برای خود نوشته‌است و نمی‌دانسته است که تصویر آدمی تنها و هوشیار و آگاه به راز ویژه هر لحظه را برای دیگران رسم می کند. و روبرتو خوآرُز در مؤخره کتاب می‌نویسد که تنها در پورکیا یک چنین تلاقی حکمت زندگی و حکمت زبان را یافته‌ام.
روبرتو خوارُز شاعر بزرگ معاصر آرژانتینی است.

یک بار این‌ها را دو سال پیش نوشته بودم. برای ترجمه پورکیا منتظر ترجمه‌های دانیل بودم از اسپانیایی. ترجمه‌ی او را می‌پسندم، بیش از ترجمه‌‌ی دیگر که سال‌ها پیش منتشر شده‌ است. البته لزوما مسیر او را در ترجمه پورکیا به فارسی دنبال نمی‌کنم. که برای این دلایلی دارم. کمی مفصل است بماند برای بعد. ترجمه پورکیای دانیل کنار اشعار علی‌رضا روشن در همان کلکسیون و همان انتشاراتی در بهار چاپ خواهد شد، همراه کتاب شعری دیگر از یک فرانسوی.

همه نزدیکی‌ها



هر نزدیکی
نزدیک شدن به جسم است
آنجا که
همه نزدیکی‌ها
به پایان می‌رسد

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

سن روح



روحم هر سنی دارد
جز یکی
سن ِ جسمم را

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

آدمی به جایی نمی‌رود



آدمی به جایی نمی‌رود
همه چیزی بر آدمی می‌آید
مثل آینده

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

۲۲ آذر ۱۳۸۹

هیچستان



عکس برف و جای پا را برای دانیل فرستادم. نوشت که آیا آن سوی عکس هیچ است؟ اضافه کرد، البته از منظر غربی. و بعد پرسید آیا من از این گذر کرده‌ام. از شرق به غرب گذر کرده‌ام؟
عکسی از نمایی بزرگ‌تر از همان برف و جای پا فرستادمش که تمام حیاط خانه ما و چشم انداز روبرو را نشان می‌داد. گفتم که تمام قصه، قصه چهارچوب است، قاب. که مینیاتور، درست به این دلیل چنین می‌برد. قاب می‌گیرد. مینیاتور همه را نشان نمی‌دهد تا به هیچ برسد. مینیاتور جزئی را از یک کل را نشان می‌دهد.
تازه سپهری گفته بود که پشت هیچستان جایی‌ست. و این برای غرب دشوار بود گفتنش. قبل از او رومی هم گفته بود لامکان و این هم دشوار بود. هنوز بر ما روشن نیست که آیا زبان فرانسه مجال‌ این می‌دهد یا نه.

۲۱ آذر ۱۳۸۹

وهم



آنکه دنیایش را از وهم پر نمی‌کند
تنهاست

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

دیدن



آنکه برای دیدنم
مرا می‌نگرد
چقدر بد
مرا می‌بیند

آنتونیو پورکیا
ترجمه و عکس از نیشابور!

۱۹ آذر ۱۳۸۹

میان برف و زیارت




اینجا دارند خودشان را برای کریسمس، میلاد مسیح آماده می‌کنند و آنجا برای عاشورا. برف برای کودکان نشانه کریسمس است. خوب بچه‌های اینجا که نشانه را دیدند. من میان برف بازی و زیارت عاشورا سیر می‌کنم. زیارت.
دیروز بعد از برف، آفتاب شد و برف‌ها داشتند آب می‌شدند و بعد روز مجال نداد و داشت شب می‌رسید، با عجله، ساعت پنج نشده که برف‌های آب شده قندیل شد. من سرگرم کار خودم بودم، هی به خودم گفتم دوربین را بردار و از دروازه رد شو. دروازه خانه را می‌گویم. نشدم، نکردم. حیاط هم نرفتم. از پنجره بیرون را نگاه می‌کردم که نور را روی قندیل‌های کوچک شاخه‌های گلابی پیر دیدم. درخت پیر گلابی، قبل از اینکه یکی از همین روزها به زمینش بزنند. چه می‌دانند که روزی نزدیک غروب نور را عبور داده بود. چراغانی کرده بود. جشن گرفته بود.

۱۸ آذر ۱۳۸۹

جای پا





برف بودم کاش
تا جای پایت
بر من
هویدا می‌شد

علی‌رضا روشن

کمکت می‌کنم


اگر بیایی
کمکت می‌کنم که بیایی
آگر نیایی
کمکت می‌کنم که نیایی

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

و تو خیال می‌کنی



از خیانت به تو دست کشیده‌اند
نه از دوست داشتنت
و تو خیال می‌کنی
از دوست داشتنت دست کشیده‌اند

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

فاصله




فاصله‌ای را که تو را از آنها جدا می‌کند
با نزدیک شدن به آنها
کشف می‌کنی

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

روز من



روز من آمد و رفت
نمی‌دانم چگونه
چون برای آمدن از صبح گذر نکرد
و برای رفتن از شباهنگام

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

۱۷ آذر ۱۳۸۹

عکس‌های امپریالیسم



می‌گویند از وقتی که از عکاسان خواسته شد که از بحران ۱۹۳۰ ایالات متحده آمریکا عکس بگیرند، سنت شد و ماندگار. حالا عکاسان به سراغ بحران ۲۰۰۸ رفته‌اند. چهارمی لزوما به بحران ۲۰۰۸ بر نمی‌گردد. عکس‌های هنرمندانه‌ای ست از چاقی! بحرانی دیگر.
۱
۲
۳
۴

۱۶ آذر ۱۳۸۹

دست‌بوسی قدرت



اینجا هم از روز افشا‌گری‌های ویکی لیکس از آن حرف می‌زنند. مثل آنجا. از شفافیت حرف می‌زنند و از تیرگی، کدورت. از صداقت و حرف می‌زنند و از سیاست. و خیلی چیزهای دیگر. اما هیچ‌کس - منظور من افراد است، تقریبا هیچ‌کس پس پشت ِ این افشاگری، دست‌هایی پنهان را نمی‌بیند. نه مثل آنجا. آنجا کسی به ناتوان بودن، قدرت شک نمی‌کند. اینجا امری مسلم است. باور است و قطعیت که قدرت گاهی ضعیف می‌شود و افسار از دست می‌دهد. دیوارش ترک بر می‌دارد و درزهایی آشکار می‌شود. اینجا از دیوار و ترک‌هایش صحبت می‌شود. از خیاطی که در کوزه می‌افتد، خود. از خیاط دیگر نه و از کوزه حرف می زنند. آنجا نه از دیوار حرفی هست و نه از ترک دیوار. بحثی نیست. شک است. سوء‌ظن است. توطئه است. فتنه است.
آسان‌تر است. نه؟ راحت‌تر است. بی‌زحمت‌تر است.
بعد از یازده سپتامبر به ایران رفتم. هیچ‌کس واقعه را باور نمی‌کرد. یکی می‌گفت آن‌ها ( طالبان) که شلوارشان را هم بلد نیستند بالا بکشند. یکی می‌گفت : آن ها که دماغ شان را هم بلد نیستند بالا بکشند. نه اینکه اینجا از این حرف‌ها نباشد، هست. خیلی در حاشیه. بی‌انعکاس. اصلا سخن بر سر حقیقت ِ واقعیت نیست. بر سر واقعه است. آنچه واقع می‌شود. و در مسیر خود طریقی می‌گشاید. تاریخ. اینکه این اسناد منتشر می‌شود، اهمیتش در این نیست که دست‌هایی پشت آن است. اهمیت ماجرا در این است که بشر، مهم هم نیست که این بشر در غرب نشسته است یا در شرق، در امریکا یا روسیه یا چین. مهم این است که بشر ابزاری می‌سازد که افسارش از دست خودش در می‌رود. یعنی می‌شود که بشر در دام تله‌ای که ساخته‌است بیافتد.
مثلا فیس‌بوک. ممالک بسته، اروپای شرقی، قبل از فروریختن دیوار، هرچه کردند که وارد زندگی خصوصی مردم بشوند و کسب اطلاعات کنند، با آن همه تلاش و تقلا و تجهیزات موفق نشدند. حالا در کمال آزادی، مردم با رغبت می‌روند و رازهای اندرونی‌شان را به پای پلیس و اداره امنیت و نهادهای جاسوسی و غیره می ریزند. اینجا ، در فرانسه حتی دادگاه نتوانست از زنانی اخراج‌شده که در حرافی‌های فیس بوکیشان به تحریک کارمندان و کارکنان شرکت یا کارخانه‌ای که در آن کار می‌کردند به کارشکنی، به ادعای رؤسا، پرداخته بودند، دفاع کند. زنان می‌گفتند که حریم خصوصی‌شان بوده‌است و درد‌دل‌هاشان و دیگری می‌گفت: نه. جالب این بود که از دوستان فیس‌بوکی آن سه زن را لو داده‌بود وگرنه رئیس شرکت و کارخانه که دعوت به میهمانی فیس بوکیشان نشده بوند. دادگاه دفاع نکرد چون قوانینی هنوز در برابر این پدیده‌های پدید آمده از ابزارهایی نو و سریع‌السیر وضع نشده. آن سه زن کارشان را از دست دادند. یکی می‌گفت: تصور کنید که این وسایل در زمان جنگ جهانی دوم و گشتاپو و سرکوب و نازی‌ها در اختیار مردم می‌بود!
گمان کنم اگر یک روز امپریالیسم که نه، امپریالیسم غربی با جاه و جلاش فروبریزد باز هم باور نکنند. راحت‌تر است. زحمتش‌کمتر. وقتی گمان کنی که قدرت همیشه قوی ست. مو لای درزش نمی رود. شیفته قدرت. ضرب‌المثلی عرب هست که می‌گوید دستی را که نمی‌توانی بشکنی، ببوس. این هم نوعی دست بوسی قدرت است.

خراب کردن



خیال می‌کردی
خراب کردن هر چه جدا می‌کند
وصل‌کردن است
آنچه را که جدا می‌کرد
خراب کردی
و همه را خراب کردی
چرا که هچ‌چیز نیست
بی‌آنچه جدا می‌کند


آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

که می‌گوید



آنچه که به خود می‌گویم
که می‌گوید
به که می‌گوید

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

بی‌هوده



اگر همه آنچه که می‌یابی
در همه آنچه که می‌جوبی‌ست
بی‌هوده می‌یابی
بی‌هوده می‌جویی

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

تنها ماده



ماده
تنها ماده
ملموس نیست


آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

۱۵ آذر ۱۳۸۹

روز ِ دامن



سین هرگز در مدرسه دامن نمی‌پوشد. مدرسه سین از آرامترین مدارس فرانسه است. در صد خارجی- مهاجر خیلی کم است، در حد هیچ. البته نبود خارجی از آن‌چه به آن راسیسم می‌گویند، نکاسته. رأی دهندگان این‌جا بیشتر به راست افراطی تمایل دارند. خارجی، تنها مهاجر نیست، عرب ، مسلمان یا سیاه، از جایی دیگر آمده‌است. از دهی آن طرف‌تر. از شهر، از پاریس. خارجی در خیالشان بیشتر حضور دارد، تا در واقعیت زندگی‌شان. بالاخره یکی باید مسئولیت فلاکت و بحرانشان را به عهده بگیرد. مالکیت و تصاحبشان از دست می‌رود. کشاورزان سوار بر تراکتورهایشان، پاسخ سلام ِ دو دختری که با هم زندگی‌می‌کردند، همسایه‌‌ی ما را نمی‌دادند. اما صحبتم از این‌ها نبود. چند روز پیش روز دامن بود. چندی پیش هم فیلمی به اکران در آمد با بازی خانم ایزابل آدجانی با همین موضوع. سین دامن نمی‌پوشد. سین چون دخترانی که دامن نمی‌پوشند، دامن نمی‌پوشد. دخترها از دست پسرها دامن نمی پوشند. مقامات، جامعه فکر می‌کنند، این مسائل مربوط به حاشیه‌هاست و مناطق مهاجر نشین. جامعه فکر می‌کند که مهاجرهای مسلمان، در واقع مردان مسلمان پوشیدن دامن را بر دختران و خواهران خود حرام کرده‌اند. و این حرام کردن به خشونت مردان بر دختران دامن پوشیده منجر شده‌است. اما موضوع خشونت پسران تنها به مناطقی خاص بر نمی‌گردد. تنها در حواشی شهرها نیست. موضوعی حاشیه‌ای نیست. چندی پیش خانمی قاضی از تجاوز در حاشیه‌ی شمالی پاریس صحبت می‌کرد. پسری که به دختری تجاوز کرده بود. تا اینجا می‌توانست در عین عظمت داستان، معمولی جلوه کند. اما عظیم تر وقتی بود که پسر که نوجوان بود، شاید سیزده ساله، از رفتار خود هیچ بینش و برداشتی نداشت. نمی‌دانست که کار بدی کرده‌است. نمی‌فهمید که جنایت کرده‌است. وقتی علی‌رغم تلاش خانم قاضی برای نجات روحش، محکوم شد، حیرت بود که آن هم به شکلی غریب نشان می‌داد. هاج و واج به وکیلش نگاه می‌کرد که این چه شوخی ست. خانم قاضی خواست، اصرار کرد، از او پرسید که آیا در رفتار او، در عمل او، کمترین مهربانی، نوازشی هم بوده‌است و ان جوان خام پاسخ داد که نه. او به میلش جواب داده بود، همین و نمی‌فهمید چه اشکالی از نظر قانون می‌تواند داشته باشد. اصلا قانون چه بود. او که نمی‌دانست جدایی ِ خوب و بد بود! خوب و بدی که جامعه تعیین کرده بود؟ برای اینکه جای زیستن باشد. بعد معلوم شد که فرزند خانواده‌ای فرانسوی ِ ناب و پر بچه است و حتی مادر نام فرزندانش را گاه با هم می‌آمیزد. فراموش می‌کند که کدام، کدام است. معلوم شد که فیلم‌های پورنوگرافی بزرگ‌ترها در دست‌های کوچک‌ترها می‌گشته است. اما همه، این‌ها نبود. همه این‌ها نیست. میشل وُلبک، برنده جایزه ادبی گونکور امسال، سال‌هاست که از فلاکت جنسی غرب می‌نویسد. از توریسم جنسی غربیان. از مردانی که به آسیای دور می‌روند تا با دخترانی هر چه جوان‌تر آنچه را که در غرب دیگر به دست نمی آورند، بیابند و زنانی که به افریقا می‌روند تا ناز و نوازشی را که نیست درآغوش مردانه افریقایی، در بازارش به قیمت‌های مناسب و نامناسب بخرند. از این هم فیلمی ساخته‌اند که به سوی جنوب نام دارد و شارلوت رامپلینگ نقش یکی از همین زن‌ها را بازی کرده‌است. مدت‌هاست که غرب با بحران جنسی روبه‌روست. پورنوگرافی جایش را به اروتیسم داده‌است و پورنوگرافی به قول رومن گاری، گوشت است، فقط همین. کوچک یا نوجوانی که سکسوالیته را با فیلم‌های پورنو دریافت می‌کند، جز خشونت از آن چیزی نمی‌آموزد، اگر آموزشی در کار باشد. آن خانم قاضی بی‌هوده به دنبال ناز و نوازش بود. اندک هستند نوجوانانی که با جسم خود پاسخی به خواب و خیال‌های جوانشان داده‌باشند. معمولا هم سرخوردگی و افسردگی با خود به همراه دارد. از زمان رهایی، یعنی از سال‌های شصت، و قبل از آن جامعه با نوعی فاشیسم جنسی روبه‌روست. فاشیسم یعنی دخالت در امور ذهنی و خیالی، در اموری که به فرد و فردیت ویژه‌اش مربوط می‌شود. دخالت آنکه و آنچه که قدرت دارد. هر چه. وقتی یک نمونه، یک «فرمول» از روابط جنسی را تبلیغ می‌کند. وقتی حتی در مجله‌های خانواده و زنان تعداد روابط در هفته و ماه را هم تصمیم می‌گیرند و تخطی از آن را نشانه می‌دانند. نشانه هر چیزی که شما را از نرم، هنجار اخراج می‌کند. فاشیسم مبلغ عشق با سکسوآلیته است، همانطور که روزی مسیحیت جسم را از روح و جان جدا دانسته بود. عشق بی سکسوآلیته نداریم. حالا اگر زوجی بعد از چند سال آتششان سرد شد، چه خاکی بر سرشان بریزند؟ از نرم خارج شده‌اند. در آغاز باید بروند سراغ آنچه دوباره بر آتششان بدمد. راه‌هایی که دم دستشان گذاشته می‌شود. و اگر نشد. اگر نشد، از هم می‌پاشند. ازدواج را با سعادت و عشق اشتباه گرفته، و عشق را با سکسوآلیته. رهایی از بند‌ها حالا به این‌جا رسیده‌است. به کسالت. و کسالت همیشه به خشونت می‌انجامد. خشونتی که یا روی به دیگری دارد یا روی به خویش.
این‌ها را بعد از خواندن این مطلب و این مطلب می‌اندیشیدم.

سپید و سیاه




هر کسی به دنبال هر کسی



خود را یه همه می‌داد
بی‌آنکه به دنبال کسی برود
و در این جهان
که هر کسی به دنبال هر کسی‌ست
بی‌آنکه خود را به کسی بدهد

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

۱۴ آذر ۱۳۸۹

به شاعر ۵



می‌خواهی بروی
آنجا که نیستی
اما کجا
تو نیستی

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

فریب



می‌فهمم که دروغ فریب است و
راستی نه
اما
هر دو مرا فریب داده‌اند

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

وقتی می‌روم



وقتی می‌روم
پرم از آن چه نمی‌رود
وقتی نمی‌روم
پرم از آن چه می‌رود
وقتی می‌روم
چیست که می‌رود
وقتی نمی‌روم
چیست که نمی‌رود

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

۱۳ آذر ۱۳۸۹

از تو می‌روم



من از تو می‌روم
اما تو
تو از من نرو
از تو می‌روم
چون از همه چیز
بی‌آنکه چیزی از من برود

آنتونیو پورکیا
ترجمه نیشابور

۱۲ آذر ۱۳۸۹

قصص



نمی‌دانم چگونه قصاص و قصه از یک چشمه سر می‌گیرند. چشمه‌ی زبان ِ غیر.
در قصه‌ی نرگس و زرین دهن، نویسنده ، هرمان هسه می‌گوید که درد و لذت با خطوطی یکسان به رخسار می نشینند. مرد که خطوط لذت را دیده‌است، به تماشای خطوط درد می‌رود.

هر دو نامی مقدس دارند. هر دو به نام‌هایی نامقدس خوانده‌می‌شوند. یکیشان گلی ست، خونین. یکی‌شان نرگس است، چشمانش. یک فرهنگ، با دو روی، در هر رویی، باز رویی. گفته‌اند نشانه ثروت است. نشانه‌ی نشانه‌هایی دیگر هم هست. دو رویی.
کتاب مقدسشان به زبانی دیگر است. زبان غیر. غیری که دوستش نمی‌دارند. نمازشان را اما به زبان همان غیر می‌خوانند. نمی‌توانند به زبان خویش بخوانند. مترجم خوب از کجا بیاورند؟ از کجا بدانند که مراد کتاب غیر، از الله و از رحمان و از رحیم چه بوده‌است. بگذار خود خدای غیر مسئولیت ِ حرف‌هایشان را به عهده بگیرد. کتاب مقدسشان را ترجمه کرده‌اند بارها. نمازشان را اما به زبان خدای غیر می‌خوانند. عده‌ای واسطه میان مردم و کتاب، میان مردم و مرجع، نگهبانان مرجع، رجوع دهندگان به ارباب رجوع، به اربابان رجوع با دوزبان غیر و خودشان با آنها حرف می‌زنند. کتاب را معنی می‌کنند.
قاضی در دادگاه می‌گوید، جمله‌ای به عربی به زبان غیر می‌گوید. زن نمی‌فهمد. معنی را از قاضی می‌پرسد. قاضی معنی می‌کند: تو اقرار کرده‌ای.
زن اقرار کرده‌است. یک روز مرد آمده‌است، در حیاط همانجا که زن بوده‌است در زیر بارانی که تر نمی‌کرده است، زن را دیده‌است و زن اقرار کرده است.
زن معشوق ِ مرد است؟ زن، زن موقت ِمرد است، زن، همسر مرد است؟ بر کسی معلوم نیست. مجهول است. زن، زن است. می‌گوید که عاشق است.
مرد می‌گوید که هوس است. مرد دارد از خودش حرف می زند. مرد از خودش با زیان غیر حرف می‌زند. از زبان زن. می‌گوید عشق زنِ معلوم ، زن ممکن، عشق یود، عشق زن مجهول هوس بود، مرد می‌گوید. عشق زن ِ معلوم عشق یود. جایی که زبان خویش و زبان غیر می‌آمیزند، حرف خویش و حرف غیر می‌آمیزند، معلوم و مجهول می‌آمیزند. عشق و ناعشق می‌آمیزند. مرد لابد می‌خواسته ناعشق را هم بزید تا چیستی عشق بر او معلوم شود.
عشق چیست؟ چیست ندارد. زبان عشق کدام است؟ بی زبانی.
کتاب مرجع که حدود را نشان می‌کند و نشان می دهد، به زبان غیر نگاشته شده. برای نشان دادن حدود باید به زبان خویش درآوردش. اما کتابتی مقدس را که نمی‌توان به نامقدس گرداند. نمی‌شود گرداند و به تقدسش دست نبرد. نمی‌شود به زبان خویش خدای را نیایش و ستایش کرد. اما قاضی باید حکم متن مقدس را برای محکوم ترجمه کند. حاکم، در میان خود ِ حکم در میان دو زبان در گردش است. چیستی و چگونگی‌اش را خدا می‌داند. آن هم مجهول است. زبان‌ها محدودند. حدود دارند. برای به زبانی دیگر گفتن باید حدود شکست. از حد تجاوز کرد. به حد تجاوز کرد.
جایی که لغات نمی‌توانند ترجمه شوند. از ترجمه عاجزند، جایی که واژه مجهول می‌ماند، میان دو جا، پا در هوا. بر زن معلوم نیست که معشوق است با همسر، موقت است یا تمام وقت.
عاشق است. اما جایگاه عشق نامعلوم است. عشق جا ندارد. عشق بی جاست. لامکان. نه در آپارتمانی در شمیران ، نه در میدان کتابی. حق ندارد، نمی تواند داشته باشد. تکلیفش ناروشن است. بلاتکلیف است. نه قلمرو دارد، نه حقوق.
عشق نه سوخته است و نه نسوخته. عشق سوخت است. مثل نفت. مثل اورانیوم که گاهی غنی می‌شود. می شود بمب. ترسناک است. رقیب را می‌ترساند، همجواران را. عشق همجوار جنون است. مجنون عاشق است. عاقل نیست. خصلت بمب انفجار است. عقل می‌بایدش.
زن عاشق است. عشقش را سوار خیالش کرده‌است. خیالش را عشق نپرداخته است. زن، بودن ِ با مرد را می‌خواهد. خیال می‌کند که عشق است. بودن همیشه کفایت نمی‌کند، پاسخ نمی‌دهد نیاز بودن را. شاعر زبان ِ خویش، از عشق دیوان ساخته است، با بی زبانی، به زبان آمده‌است. متن مقدس از حدود به زبان غیر گفته است و شاعر زبان خوبش از عشق بی حد.
حدود مرز من را با غیر معلوم می کند. عشق مرز نمی‌شناسد. می‌خواهد از آن عبور کند. حدود برای زندگی‌ست. مجال و امکان زندگی. زندگی من کنار غیر. مجال زندگی من و غیر. حدود می‌خواهد که زمین جایی برای ساکن شدن باشد، خانه کردن. من، همسر اختیار می‌کند، خانه می‌گیرد. کفایت نمی‌کند، عشق ندارد. عشق را به خانه می آورد، عشق در خانه نمی‌ماند. با عشق از خانه بیرون می‌رود. طاقتش را ندارد. عشق خانه ندارد. عاشق زمانی کوتاه خانه عشق می‌شود. عشق خیلی زود خانه عاشق را ترک می‌کند. طاقت خانه ندارد.

۱۰ آذر ۱۳۸۹

ستایش مرز



این روزها که همه‌جا، اینجا سخن بر سر بحران است و ورشکستکی، صحبت جدایی هم هست. از یورو خارج شدن، از اروپا بیرون آمدن. خویش را نجات دادن. کسی می‌گفت باید به آلمان گفت که یا باید هوای اروپا را داشته باشی، اینقدر به دور خودت چنبره نزن، یا باید اقتصاد و سرمایه را اخلاقی کنی، یا فاتحه اروپا را بخوانی. البته اضافه می‌کرد که دولت‌مردی را نمی‌بیند که در فرانسه در مقابل آلمان بایستد. می‌گویند برای کشورها هیچ باقی نمی‌ماند که یا باید اعلام ورشکستگی کنند یا از نظام یورو خارج شوند. می‌گویند اروپای بیست و هفت هیچ معنایی ندارد و اروپای چهل و چند از ان هم بی معناتر خواهد شد و یعنی هیچ. کجاست مرز اروپا؟
من نمی‌دانم اگر مردم احساس کنند که در دورانی مشابه دوران جنگ دوم قرار دارند، یعنی خود را اشغال شده بپندارند و دستشان را خالی، اگر خویش را در سرنوشت خویش سهیم ندانند و ژنرال دوگلی هم نباشد، چه می‌کنند؟ تصورش، اندکی وحشت آور است. عجالتا، افراطی‌ها بزرگ و بزرگ‌تر می‌شوند.
کونیست‌ها معمولا مخالف اروپا هستند. چپ‌ها و راست‌های افراطی هم. پوپولیست‌ها هم. راست‌ها به چند دسته تقسیم می‌شوند و سوسیالیست‌ها هم.
خوب، در این میان است که رژیس دوبره همراه و همرزم چه گوارا که به خیانت‌ به او هم معروف شد، در ستایش مرزها را نوشته است. رژیس دوبره در ابتدای دوره ریاست جمهوری فرانسوا میتران از مشاوران او شد.
آخرین کتابش در ستایش مرزها نام دارد. نتیجه کنفرانسی در توکیو. می گوید که مرز مقدس است. حریم است و حرام است. در زبان لاتینی هم جدایی و تقدس از یک ریشه می‌آیند. نظام دادن بی نظمی با جدا کردن درون از برون.
رژیس دوبره می‌گوید که فراموش می‌کنیم که مرز، دیوار نیست. که از وقتی خواسته‌ایم مرزها را از میان برداریم، دیوار بر پا کرده‌ایم. پل ویریلیو هم همین را می‌گوید که هیچ وقت به اندازه الان، دیوار نساخته‌بودیم. پل ویریلیو از قلمرو می‌گوید که همان محدوده مرزهاست و رژیس دوبره از مرز . خوب، از آنجا که پل ویریلیو چند دهه است که حرف‌هایش را تکرار می‌کند و بر آنها تاکید و همان طریق را طی، پس رژیس دوبره باید کتاب‌های پل ویریلیو را خوانده باشد. البته رژیس دوبره بیشتر در جلد اخلاق‌گر ظاهر می‌شود تا ویریلیو. در هر صورت، حرف‌هایشان جاهایی، اینجا به هم نزدیک می‌شود. هر دو از هویت حرف می زنند. من، غیر. مرز من، مرز غیر. قلمرو من، قلمرو غیر. مرز من و تو.
در فقدان مرز است که دیوار ساخته می‌شود و از دیوار نمی‌شود رد شد. دیوار یعنی که دیگری وجود ندارد. نفی دیگری. در نزاع اسرائیل و فلسطین، مشکل فقدان مرز است و دیوار است که بالا می‌رود. اولمر گفته بود تا مرز نداشته باشیم دولت نخواهیم داشت، منظورش دولت غیر نظامی بود.
رژیس دوبره می‌گوید: وقتی نمی‌دانیم که هستیم، با همه بد هستیم و اول از همه با خود. می‌گوید گمان می‌کردیم که انسانیتی که حالش خوب نیست، بدون مرز حالش بهتر می‌شود. در فکر سیاره‌ای هموار بودیم، صاف.
جایی دیگر می‌بایست تا این‌جا بایستد و بر پا باشد. هر گروه تعلق خاطری دارد، می‌خواهد به میخ نوری، امامی، قهرمانی، افسانه‌ای، نقشه‌ای، خودش را آویزان کند. ترجیح می‌دهد، می‌گوید که مرزها خاکی باشند تا خونی، در زمین باشند تا در اذهان.
مرزها رفت و آمدها را اجازه می‌دهند. مرز علامت فروتنی ست و حرمت دیگری. نه، من همه جا خانه خویش نیستم. امریکایی‌ها و استعمارگران مرز نمی‌شناختند و هر جایی را خانه خودشان به حساب می‌آوردند. جهان، جهان من است، تمدن، تمدن من است. امروز هم روند جهانی‌شدن از همان خصلت استعمار بهره می‌جوید. رژیس دوبره می گوید که بعد از چندین سال جنگ در افغانستان و عراق امریکایی‌ها تازه متوجه شده‌اند که خانه خودشان نیستند. بی‌مرزان امروز هم، مدافعان بی مرزی امروز هم، طایفه‌های تسلط‌جو هستند که نه با کسی تقسیم‌می‌کنند و نه ترمزی دارند. آنها که ابزار تولید و ثروت را از مرزها عبور می‌دهند و زیر بنیا‌دهای اقتصادی را در هم می ریزند. بی مرزی، بی قانونی‌ست و حکومت قوی بر ضعیف.
رژیس دوبره از در می‌گوید. از دری گشوده و دری ناگشوده. دری که می بندیم، با چفت. سیستم‌های پیشرفته آژیر. درهایی که به روی آمدگان، بازدیدکنندگان، میهمان می‌گشاییم، لطفا کفش‌هایت را پاک کن و برون‌آ. برای پذیرایی از دیگری باید خانه خود داشت. خود، خانه داشت. خانه داشت. خود داشت.

یک دریچه





دیروز که سین را به میدان ده بردم تا به کالج برود، مه دره را پوشانده بود. امروز هم سهمی از جهان را مه پوشانده است. خدایان کار خودشان را می‌کنند و انسان‌ها هم کار خودشان را. بعضی از انسان‌ها بدند و بعضی خوب. خدایان اما کار خودشان را می‌کنند.
عکس‌های برف را برای دانیل فرستاده‌بودم.
صبح برایم عکس‌های اَلَن را فرستاده‌بود. نوشته بود: برف پر از ارمغان است. الن ساعت هشت صبح گرگی را جلوی خانه‌اش دیده‌بود و از همانجا عکس گرفته‌بود و عکسها را برای دانیل فرستاده‌بود و دانیل هم برای من. من که به خانه بر‌می‌گشتم، جز کلاغ ندیدم. امروز صبح هم یک سینه‌سرخ آمده‌بود پشت پنجره آشپزخانه. برف که می‌آید مرغان هم می‌آیند، خیلی نزدیک.
داشتم فکر می‌کردم که همه ما برون از شهر زندگی می‌کنیم. این عکس‌های برف را هم که می‌بینید من از دریچه اتاق گرفته‌ام. من برون از خانه هم زندگی نمی‌کنم. برون از خانه‌ام.