۲۵ تیر ۱۳۹۶

تنها خدا باقی‌ست


فیلسوفان یونان باستان، در بازنمایی عالم، به نظر می‌رسد که به وجود مداوم صورت وچهره‌- ریخت‌هایی ثابت که تا بی‌نهایت و از قبل تعیین شده، باور داشتند. شکل و صورت‌هایی که با هم و هماهنگ شده گیتی را تشکیل می‌دهند. در اسلام چنین نیست. در اسلام آنچه دوام دارد، الله است. تمام سنگ قبرها شهادت می‌دهند: هوالباقی.
اما شکل‌هایی که به چشمان ما می‌آید نزد ایمان اسلامی، مجموعه موقتی از اتم‌هایی هستند که مستعد به گذرند.

مولوی می‌گوید موج به دریا می‌ریزد و شکل از بی شکلی می‌آید.
و خیام که به کارگاه کوزه‌گری رفته  می‌بیند که کوزه‌گر گل بی‌شکل را ورز می‌دهد و او خود و تنها صورت اجدادش را زیر دستان کوزه‌گر می‌بیند.

شکل وجود ندارد. خط برای فیلسوفان مسلمان، وجود ندارد: و این توضیحی‌ست تا حدودی که  چرا  اندیشه ریاضی مسلمان که خط و صورت را نفی می‌کند، به سرعت از هندسه دور شد، به نفع جبر و مثلثات که استعاره  بی‌شکلی هستند.

زمان هم در اسلام شکل و دوام ندارد. تنها ادامه لحظاتی‌ست که نظم جانشینی‌اش نه مطلقا لازم و نه اجتناب‌ناپذیر است. چنین مفهومی از زمان چیزی جالب برای آنها که از زمان  چون ماده اولیه خلقت و آفرینش خود- چه نقالان داستان و چه رمان‌نویس‌ها و چه سینما‌گرها،  استفاده می‌کنند، ندارد؟

مسینیون نوشته که فقهای مسلمان خیلی زود به این نظریه رسیدند که زمان می‌تواند برگشت پذیر باشد، اگر خدا بخواهد. زودتر از انیشتین و فرمول معروفش.

وچون تنها خدا باقی است، هنر مسلمان هم سعی در تغییر دارد تا معصیت به حساب نیاید.  و نقاشی اسلیمی از آنجا ناشی می‌شود. از این اراده ضمنی قطع رابطه با هندسه. بودلر می‌نویسد: طرح‌های آرابسک از همه معنوی‌تر است. بودلر  با دقت معمولش و   ذوق نقادش پی برده بود که این بیان تجسمی تنها یک  آرایش نیست.  در آغاز طرح‌های اسلیمی نقش‌های نباتات و برگ می‌ریخت و بعدها طرح‌های هندسی. بعد سوره‌های قرآن بر پرده‌ها و دیوارها آمدند تا طره‌های پر پیچ و خم‌شان را به هم تاب دهند و خطاطی ظریف و زیبا را بسازند. و خطاطی عرب نه تنها یک هنر کامل بلکه هنری اعظم مانند خطاطی ژاپنی‌ست و قرار است که همان نیروی معنوی را تولید کند.

و نقاشی. مینیاتور که لزوما اسلامی نیست. امر نشان دادن و تصویر جاندار. گل و درخت و چیزها اشکال کم‌تری دارد. می‌توان جاندار را اندکی معیوب و ناقص کرد تا نتواند حیات را بیان کند. می‌گویند ابن عباس حاکم شرع در پاسخ به مینیاتویست ایرانی که پرسیده بود: یعنی چه، دیگر نمی‌توانم حیوانات را بکشم؟ گفته بود: طوری باید حیوانات را بکشی که جاندار به نظر نیایند، شبیه گل‌ها باشند. باید اضافه کنم در تمام هنر مسلمان حتی شعر، آنچه مسینیون نزول استعاره نامیده، هست.

وقتی برای مثال امرؤالقیس می‌گوید: گل خال‌دار، به زخم آهوی خونین از تیر کمانی اشاره دارد.

ترجمه‌ سرسری نیشابور از اثری از Stétié

۲۴ تیر ۱۳۹۶

قبل از ترنر و پروست


آقاهه نوشته بود اسکاروایلد گفته قبل از آقای ترنر مه بالای تمیز Thames نبود.
قبل از پروست نمی‌دانستیم دل‌تنگی یعنی چه و غم، این فراغت مفتونِ به نثر آمده. 

۱۰ تیر ۱۳۹۶

سالک در می‌بندد


به آقای ر می‌گویم غریبم. آقای ر که گاهی حرف‌هایی می‌زند که معلوم نیست خودش چقدر به آن ها باور دارد، در جیب‌اش آماده دارد، می‌گوید برو با مردم آشنا بشو. می‌گویم در جانب سایه دنیا زندگی می‌کنم. آنجا که خورشید غروب می‌کند. و در جانب سایه خود.

نگاه کردم دیدم در شهر تنها گداها سلام می‌کنند.

با سین به دیدن فیلم انی‌یس وردا رفتیم. خدا قسمت شما هم بکند. چند قطره اشک هم ریختم. حالا دیگر نمی‌دانم برای چه گاهی گریه می‌کنم. جایی مرد جوان عکاس انی‌یس وردای پیر را در صندلی چرخ‌دار گذاشته و به یاد گدار در موزه لوورِ قرق می‌دواند. انی‌یس مانند بچه‌ها از برابر نقاشان بزرگ که می‌گذرد نامشان را صدا می‌زند و نام تابلوها را و دست‌‌ها را به هم می‌کوبد. فکر می‌کنم موزه لوور خالی و خلوت مرا به گریه انداخت. گورستان بود.
جایی هم رفت بر سر تربت کارتیه برسون. قبرستان کوچکی بود در میان نبات‌ها و علف‌ها. تنها چند قبر. آخر فیلم قرار بر این شد که بروند یا مرد جوان عکاس را ببرد به دیدن گدار. گدار قالشان گذاشت. در و پنجره خانه‌ش بسته بود و بر در روی شیشه چیزی نوشته بود که بغض انی‌یس را شکست. چیزی یادآور گذشته.

شام می‌خوردیم که سین پرسید چرا گدار نیامد. گفتم چون گدار است. گفتم به خاطر سینما. یک کریتیک سینما نوشته بود یک بار دیگر گدار نشان داد که « از نقطه نظر انسانیت چه آدم کریه‌‌‌ی‌ست». البته آقای کریتیک خود فهمیده بود که انسانیت اینجا هیج نقش و ربطی ندارد. منتهی خوش داشت که ناسزایی بار گدار کند. تصور کنید گدار در را باز می‌کرد و سلام و احول‌پرسی و می‌رفتند و می‌نشستند و چای می‌خوردند.
گدار حالا دیگر غارنشین شده است. سالک در می‌بندد. در جانب سایه زندگی می‌کند تا مرگ فرابرسد. 

۲۵ خرداد ۱۳۹۶

Le bureau des légendes


دو سه روز بود گرفتار سریالی فرانسوی بودم که در زمان کنونی و در سرویس‌های جاسوسی و در مقابله با تروریسم اسلامی می‌گذرد. از دمشق آغاز می‌شود با حکایت عشق زنی اهل سوریه و وطن‌پرست و مردی فرانسوی جاسوس و استاد یا معلم زبان فرانسه در دمشق.

فیلم شاید ناخواسته نشان می‌دهد یا برداشت من این است که سرویس‌های جاسوسی و امنیت و اطلاعات تقریبا جدا و مستقل از دولت‌ها عمل می‌کنند. نمی‌گویم جدا از حکومت‌ها چراکه سرویس جاسوسی هم جزئی از حکومت است.
هر کس گمان می‌کند که برای کشورش کار می‌کند اما وجود و حضور ایدئولوژی را پس پشت این گمان می‌توان تشخیص داد. فرانسوی‌ها از اپوزیسیون سوریه  حمایت می‌کنند حتی از گفتگو یا مذاکره و دیدار اپوزیسیون با نظام سوریه که سوریه می‌خواهد در خفا انجام گیرد جلوگیری می‌کنند و با اینکه جانب کردها را دارند جایی اجازه می‌دهند که ترک‌ها با گروه‌هایی اسلام‌گرا- جهادی، نیروها و مقر کردها را بمب‌باران کنند که دوستان خودشان هم در میان آنها هستند.

سرویس‌های اطلاعاتی دنیایی است برای خودش، که هر کس بر دیگری  درون یک سرویس  اعمال سلطه می‌کند و هر سرویس بر سرویس دیگر. مرد فرانسوی و جاسوس بعدها برای نجات زن از دست دمشق  که  دیگرمعشوقش نیست خود را به سازمان سیا می‌فروشد.  و بعدتر برای تنبیه خود، برای کشتن یکی از امیران داعش که فرانسوی‌ست  به میدان خطر می‌رود. فیلم نشان می‌دهد که  درون دستگاه جاسوسی برای نجات جان او که در دست داعش گرفتار است اختلاف هست. میان انسان‌هایی که باید بتوانند انسانیت خود را کنار بگذارند و تنها به هدف بنگرند،  انسانیت هم فعال است. منتهی انسانیت هم فرهنگ سرزمین خودش را دارد.

در جریان فیلم مسلما دغدغه بر سر توان انرژی هسته‌ای ایران هم هست. قسمتی که ایران را نشان می‌دهد اندکی مضحک است. دختری را که زبان فارسی می‌داند  و ظاهرا مهندس زلزله‌شناسی است به ایران می‌فرستند. فیلم اختلاف سپاه را با رولت روحانی نشان می‌دهد. تصویری که از دولت روحانی نشان می‌دهد یا  آن سوی سپاه را، تصویر جوانانی عیاش است که در پول و الکل و مواد مخدر غرق‌اند. سپاه پسر فردی نزدیک به روحانی و دولتش را دست‌گیر می‌کنند که دختر هم به خاطر آشنایی در یکی از «آن پارتی‌ها» با پسر دست‌گیر می‌شود. برای آزادی یا معامله دختر هم اختلاف هست.

چند روزی هم هست، بعد از سفر ترامپ به عربستان سعودی و بحران قطر که تفاسیری عجیب خوانده می‌شود: ترامپ می‌خواهد به یکی از وعده‌هایش یعنی از میان برداشتن داعش و تمام گروه‌های جهادی وفا کند. در عربستان معامله‌ای صورت گرفته است. عربستان  و شرکا قبول کرده‌اند که از داعش و گروه‌های  جهادگرا حمایت نکنند. قطر حامی اخوان‌المسلمین است. تمام گروه‌های اسلام‌گرا از رحم اخوان زاده شده‌اند. اخوان از اندیشه وهابیت که اسلام نیست و ضد اسلام است الهام گرفته‌اند. قطر برادر دوقلوی وهابی عربستان است. مبارزه ترامپ با اسلام سیاسی است و ایران با حمایت از حزب‌الله حامی اسلام سیاسی‌ست. اگر خود به تنهایی اسلام سیاسی نباشد. تفاسیر عجیب از بادی که جهت وزیدنش تغییر خواهد کرد می‌نویسد. آیا ایران مدافع اسلام سیاسی و اخوان خواهد شد. آیا ایران به همراه قطر و ترکیه جبهه‌ای تشکیل خواهد داد. رهبر حماس به ایران پناهنده خواهد شد.

ترامپ کسی بود که بلافاصله بعد از روی‌داد یازده سپتامبر در شبکه‌ای تلویزیونی روایت رسمی از روی‌داد را زیر سؤال برد. در تبلیغات انتخاباتی خود وعده مبارزه جدی با تروریسم را می‌داد. در جریان انتخابات ریاست جمهوری فرانسه هم یکی از موارد دعوا و اختلاف اسلام سیاسی و اخوان‌المسلمین بودند. فیون نامزد شکست خورده حزب شکست خورده جناح راست از غیرقانونی اعلام کردن اخوان‌المسلمین می‌گفت. در فرانسه مبارزه با اسلامیسم و اسلام آگاهانه و ناآگاهانه یکی تلقی می‌شود. مخالفت با زن محجبه، مخالفت با اسلام و با مسلمان تفسیر می‌شود. از طرفی آزادی رهبران اسلام سیاسی و از سویی در تگنا قرار دادن مردم مسلمان. از آزادی و حمایت  فعالیت رهبران اسلامی در اروپا از سال‌های بعد از شصت فراوان نوشته و گفته شده. روایتی می‌گوید که بریتانیا اخوان‌المسلمین را برای استفاده علیه شوروی در جریان جنگ سرد ساختند. سال ۱۹۷۹ آقای برنارد لویس امریکایی- بریتانیایی- اسراییلی پیش‌نهاد استفاده از اخوان علیه دولت کمونیست افغانستان دادند و بعدها اعتراف برژینسکی مرحوم را خواندیم که: ما پای شوروی را به افغانستان کشاندیم و راه سقوطش را هموار کردیم. وقتی از او می‌پرسند آیا ارزشش را داشت، اشاره به القاعده، پاسخ می‌دهد که آری. در سال ۲۰۰۸ یعنی حدود دو سال قبل از بهاران عربی بسمه کودمانی سخن‌گوی شورای ملی سوریه  حمایت از اخوان را در مسیر تسلط بر خاورمیانه توصیه کرد.

جبهه‌ای که تفاسیر عجیب از آن می‌گویند، تغییر جبهه امپریالیسم است. بعد از این انگلیس و فرانسه و بعضی دیگر از اسلام‌سیاسیِ اخوان حمایت خواهند کرد، در واقع باید گفت به تنهایی حمایت خواهند کرد. حداقل بدون ترامپ. نمی‌توان گفت بدون ایالات متحده چون نه ترامپ امریکاست و نه معلوم است که عمرسیاسی‌اش چقدر طول بکشد. تفسیر عجیب حتی سپاه را به نوعی سکولار چراکه وطن‌خواه  و روحانی و روحانیت رادر مقابل آن قرار می‌دهد.

من این تقابل را نمی‌فهمم، یا از آن اطلاع ندارم. همانطور که از روابط ایران با اخوان اطلاع ندارم. روابط معنوی را منظور دارم. وگرنه روابط واقعی را چگونه می‌توان از روابط همسایه‌گی و هم‌جواری و اجبار دیپلماسی تشخیص داد و جدا کرد؟ ایران لابد همان‌وقت که با مصر مرسی رابطه داشت الان هم با مصر ال‌سیسی رابطه دارد. یا ارتباط ایران با قطر لابد به خاطر ارتباط قطر و حمایتش از اخوان نیست. منافع خیلی مادی بر منافع دیگر می‌چربد.

دیشب سخنان آقای خامنه‌ای را گوش دادم. اشاره کردند به هویت ایران، که اسلام است و انقلاب است. البته از ایران هم نام بردند، از هویت ایران اما روشن نیست این هویت ایران چیست؟ مرزهای آن است؟ منابع و ثروت آن است؟ تاریخ ان است. زبان آن است. نژاد آن است. ایران قبل از اسلام است. ادبیات و شعر آن است. موسیقی، حکمت آن است. و اینکه امریکا با ایران کار دارد. با آنچه که ما هستیم. نه به خاطر مسائل هسته‌ای و امور حقوق بشری.
از مصدق نام بردند که با اینکه او با امریکا بد نبود و با انگلیس مشکل داشت و انقلابی نبود، ملی بود و استقلال‌طلب، اما امریکا او را سرنگون کرد. من نمی‌دانم منظور از انقلابی چیست. آقای خامنه‌ای گفتند که هویت ما از انقلاب می‌آید. آقای ژان لوک ملانشون هم هویت فرانسوی را از انقلاب فرانسه می‌دانند. در مقابل سهمی از ناسیونالیست‌های راست، مسیحیت کاتولیک را جزء جدایی‌ناپذیر هویت فرانسه می‌دانند.  آقای خامنه‌ای انقلابی را مدافع مظلوم یا مبارزه با ظالم عنوان کردند. مظلوم هم که فلسطین است. فلسطین به دو قسمت تقسیم شده، جبهه‌ای ملی که همه نژادها و ادیان را در خود داشت و حماس که جبهه‌ای مذهبی‌ست و اخوانی و این دو دسته‌گی باعث ضعف مقاومت فلسطین شده است. مثل هر دو دسته‌گی دیگر. اخوان مبارزات ملی‌گرایی را به مبارزات دینی- اسلامی تبدیل کرد.

اگر حتی نزدیک‌بین هم باشیم، می‌بینیم که دولت‌های سکولار یکی پشت سرهم فروریختند. سوریه مقاومت می‌کند. در مصر کودتا و قدرت از اخوان گرفته شد. در لیبی گروه‌ها بر سر هم می‌زنند و به تازگی پسر قذافی را آزاد کرده‌اند تا شاید قبیله‌ای را با هم متحد کند. صدام هم سرنگون. بهار عربی می‌خواست لباس اخوان بپوشد. یا می‌خواستند که لباس اخوان بپوشد. سکولارها دیکتاتورهم بودند. دیکتاتورها گاهی مستقل هستند. گمان می‌کنند که امورات استقلالشان از دیکتاتوری می‌گذرد. اگر حتی نزدیک‌بین باشیم می‌بینیم که چه نیروها و کشورهایی پشت سرنگونی این حکومت‌ها بودند.

رؤسای جمهوری که در ایالات متحده بر سر کار آمدند با تمایلات مردمی انتخاب شدند که مداخله‌گر نبودند. روی به درون داشتند. اما هر بار دولت  مجبور به مداخله شد. بوش قبل از یازده سپتامبر بوش بعد از روی‌داد نبود. ترامپ هم با شعارهای درون‌گرایی انتخاب شد. دخالت‌های اخیر ایالات متحده از منافع امریکا دفاع نکرده. ترامپ هم از همین اندیشه آب می‌خورد. ناسیونالیست‌های اروپایی با خرده و عمده اختلاف و تفاوتشان از همین آب می‌نوشند. ناسیونالیست‌ها معمولا گرایش به راست دارند و آنها که راه‌های افریقا را به روی اروپا گشودند از چپ بودند. ناسیونالیست‌ها مثل مصدق انقلابی نیستند. ملی‌گرا هستند و استقلال‌طلب. انقلاب‌ها مثل انقلاب فرانسه تشابه‌شان درداشتن ایدئولوژی یا آرمان‌ است. انقلاب فرانسه از مرزهای کشور بیرون رفته و بعدها با ناپلئون کلام و ندا و فرمان انقلاب را به بیرون از خاک فرانسه می‌برد.  آرمان‌های انسان‌دوستی و حقوق‌بشری را.
انقلاب برای روی‌دادن به قلمرو نیاز دارد اما کلامش از قلمرو فراتر می‌رود. خاصیت کلام این است.

برای اینکه عجالتا به این نوشته پایان بدهم باید اعلام کنم که  من خود نه به ترامپ باور دارم و نه به ناسیونالیست‌های  اینجا و آنجا.  و نه اینکه عربستان سعودی می‌تواند دست از حمایت گروه‌های جهادی بردارد. دولت سعودی و آل سعود هر بار که با غرب معامله کرده است امتیازی به روحانیتش داده. روحانیت امتیاز دست داشتن در مدارس و دروس تحصیلی را طلب کرده است. وهابی شدن دانشگاه‌ها. دانشگاه‌هایی که وهابی تولید  و به تمام دنیا صادر می‌کند. امامان مساجدی که محصولاتشان جهادگر و تروریست است. نگاهی به افریقا از پاک‌سازی افریقا از فرهنگ و تاریخش می‌گوید و جاسازی اسلام ناب محمدی به جای اسلام بومی.
انقلاب‌ها ازبوم آغاز می‌شود اما تمایل به کل دارد. از لوکال به گلوبال.

باید گلوبالیزاسیون را فهمید  و از خود پرسید در این جهان گلوبالیزه چگونه می‌توان از بوم، از لوکال دفاع کرد. آقای خامنه‌ای گاهی در سخنانشان اشاراتی می‌کنند.  شباهت‌ها  به سخنان ناسیونالیست‌ها آشکار است. ناسیونالیست‌ها همانطور که گفتیم انقلابی نیستند و با اسلام سیاسی درگیر.
چگونه می‌توان از لوکال دفاع کرد. جز با آزادی دادن به آن؟
به نظر می‌رسد که ایران به تناقضات گفتمانی دچار است و این خود نیروهایش را به هدر می‌برد.

۲۳ خرداد ۱۳۹۶

پنکه


امروز داشتم پنکه را نصب می‌کردم- اجزایش از هم جدا و در داخل کارتون بود گذاشتمش روی میز ووقتی داشتم پروانه‌اش را کارمی‌گذاشتم، ناگهان به نظرم رسید که هواپیمایی‌ست، کوچک و من آنتوان سنت اگزوپری.
خود را در صحرای لیبی یافتم.

۱۴ خرداد ۱۳۹۶

حاج آقا حق دارند


حاج‌آقا در صفحه توییترش نوشته بودند: «مسجدی که من امام جماعتشم تا پارسال ربنای شجریان پخش می‌کردیم، اما امسال اجازه ندادم. در مورد هنجارشکنی های شجریان صحبت کردم مردم قانع شدند.»  بعد اضافه کرده‌اند که آنجا رأی روحانی بیشتر از رئیسی بوده. اما مردم مومن و متدین از کسی که گوگوش رو بغل کنه و باهاش عکس بگیره متنفرن. یکی نوشته بود: شما مطمئنید پیش خدا از شجریان عزیرترید؟
حاج‌آٍقا پاسخ دادند: «ممکنه آقای شجریان پیش خدا عزیزتر باشه. این موضوع بحث ما نیست. موضوع بحث پخش صدای چنین فردی از مسجده.»

من به یاد مفتش بزرگ داستایوفسکی افتادم و به نظرم رسید حاج‌آقا حق دارند. مفتش بزرگ به عیسی مسیح که بازگشته بود و دست‌گیر شده بود گفته بود: برو. تو نخواستی وقتی بالای صلیب بودی، معجزه بکنی تا مردم به تو ایمان بیاورند. تو می‌خواستی که عشق آزاد باشد، نه هیجان و غلیان برده‌ای زندانی برابر قدرتی که او را برای همیشه از خود ترسانده است.
ما کار تو را ویرایش کردیم. آن را بر معجزه و افسون و اقتدار قرار دادیم.  بارگران بر دوش مردم  را بر زمین گذاشتیم. ما حتی اجازه گناه به آنها دادیم.  مجوز گناه دادیم. چرا دوباره آمدی که آرامش‌‌مان را به هم بزنی؟ 

رادیو نبود


آقاهه گفت مردم در اوائل قرن در سکوت زندگی می‌کردند. رادیو نبود. شما خودتان به تاریخ ورود رادیو رجوع کنید. آن‌وقت‌ها همان مردم بیش‌تر در روستا بودند و کشاورز. تمام هفته صدایی نبود.  بعد یک‌شنبه می‌رفتند کلیسا پای منبر کشیش محل. 

۱۳ خرداد ۱۳۹۶

السلام‌علیک یا زیزفون


می‌خواهم برای درختان زیارت‌نامه بنویسم. السلام‌علیک یا زیزفون بنت زیزفون

۷ خرداد ۱۳۹۶

بلاغت عاشقانه


بلاغت عاشقانه نام نمایشنامه‌های معروفی است که به مدت یک هفته عصرها در حیاط شهرداری اجرا می‌شود.

من و سین  رفته بودیم به تماشا. حیاط ها را من بی آب و علف خوش دارم. بی چمن. صندلی گذاشته بودند به دور صحن و عموم نشسته بودند و بازی‌گران در میان، نقش می‌پروراندند. کبوتران در لژ- بالکن نشسته بودند. نسیم هم بود. مولیر در دهان داشتند. کبوتران نه، نقش‌پروران. کبوتران گاهی به صحن  می‌آمدند و دانه‌کلامی به نوک گرفته و به بالا می‌شدند. 

مردم طواف متن و مولیر نشسته بودند. بعضی از بر بودند. نگاه کردم مردی کهن‌سال چرت می‌زد. پیرزنی زیر لب با سرو گردنی در تحرکی منظم، ذکر ابیات می‌کرد. دون ژوان آمده بود. پیرهنش  آستین‌‌فشان، از پایین‌جامه بیرون افتاده، نشان عیاشی دی‌شب. عبایی بر دوش داشت. ما به دور بازیگران بودیم و آنها گاه به ما پشت می‌کردند و ما در روی تماشاچیان تماشایشان می‌کردیم.

آن روزها که نوشتن هنر هنرها بود و عاشق باید نوشتن می‌دانست، به پایان رسیده است. نامه‌ها باقی مانده.  و مرورشان. عشق کلام بود و در کلام بود.